Từ chợ Đồng Xuân, tháp nước Hàng Đậu đến gầm cầu, bãi giữa sông Hồng và sân chung khu tập thể, 46 địa điểm đang được đặt trong một dự án nghệ thuật công cộng có quy mô khác thường. “Ngỡ ngàng Hà Nội” không chỉ tìm nơi đặt tác phẩm, mà thử kết nối những điểm rời rạc thành một cách mới để người dân nhìn, sử dụng và gắn bó với thành phố.

Trong khuôn khổ lễ khởi động Chương trình Phát triển Hạ tầng Sáng tạo ngày 18/7/2026, dự án “Ngỡ ngàng Hà Nội” – Kết nối nghệ thuật các không gian công cộng được giới thiệu như một hướng tiếp cận cụ thể cho bài toán phát triển không gian sáng tạo của Thủ đô.

Dự án do Phòng Quản lý Di sản, Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội chủ trì, phối hợp với Tạp chí Kiến trúc, Nhóm Vác Tù Và và KTS. Đoàn Kỳ Thanh triển khai. Theo tài liệu giới thiệu, dự án hướng tới xây dựng một mạng lưới các điểm can thiệp nghệ thuật, thay vì những tác phẩm hoặc sự kiện đứng riêng lẻ.

Cùng ngày, tọa đàm “Nghệ thuật công cộng và bản sắc đô thị Hà Nội – Từ những điểm can thiệp đến hệ sinh thái sáng tạo” đặt ra câu hỏi xuyên suốt: làm thế nào để các tác phẩm và hoạt động sáng tạo không chỉ xuất hiện trong mùa lễ hội, mà có thể tiếp tục tồn tại như một phần của thành phố?

Tọa đàm “Nghệ thuật công cộng và bản sắc đô thị Hà Nội – Từ những điểm can thiệp đến hệ sinh thái sáng tạo”. Ảnh: hanoicreativecity.com

Không gian công cộng không phải mặt nền trống

Đưa nghệ thuật vào đô thị không đơn giản là lựa chọn một bức tường, khoảng sân hay gầm cầu rồi đặt tác phẩm vào đó. Mỗi không gian đã có lịch sử, công năng, nhịp sống và những cộng đồng sử dụng riêng.

Một tác phẩm phù hợp tại chợ Đồng Xuân chưa chắc phù hợp với sân chung khu tập thể. Một can thiệp trong phố cổ phải đối diện với những yêu cầu khác với tác phẩm ở bãi giữa sông Hồng hay một trạm biến áp trong khu dân cư.

Phát biểu tại sự kiện, KTS. Hoàng Thúc Hào, Phó Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam, đặt cộng đồng vào vị trí trung tâm của quá trình kiến tạo không gian. Theo ông, sức sống của một không gian sáng tạo không chỉ nằm ở giá trị thẩm mỹ, mà còn ở khả năng tạo ra sự gắn kết, niềm tự hào và những lợi ích thiết thực cho người dân.

Góc nhìn này giúp xác định ranh giới giữa nghệ thuật công cộng và việc trang trí đô thị. Tác phẩm không đứng ngoài địa điểm, mà tham gia vào đời sống nơi đó; không chỉ để được nhìn thấy, mà còn có thể làm rõ ký ức, thay đổi trải nghiệm hoặc giúp cộng đồng nhận ra giá trị của chính không gian mình đang sống.

Với Hà Nội – Thành phố Sáng tạo trong lĩnh vực thiết kế, đây là một khác biệt quan trọng. Thiết kế không chỉ tạo ra hình ảnh mới cho thành phố, mà còn mở ra những cách sử dụng và những quan hệ mới trong không gian đô thị.

Từ 46 điểm đến những hành trình mới

Theo tài liệu giới thiệu tại lễ khởi động, “Ngỡ ngàng Hà Nội” sẽ nghiên cứu 46 điểm nghệ thuật đường phố, phân bổ theo năm nhóm: Không gian Di sản, Kẻ Chợ, Tương lai, Sinh thái và Cộng đồng.

Các địa điểm trải từ chợ Đồng Xuân, tháp nước Hàng Đậu và những ngõ nhỏ trong phố cổ đến trạm biến áp, gầm cầu, bãi giữa sông Hồng, sân chung của khu tập thể và chung cư cũ. Một số điểm nổi bật dự kiến được lựa chọn để triển khai thí điểm tại Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026.

Ý nghĩa của con số 46 không chỉ nằm ở quy mô. Khi được nghiên cứu như một mạng lưới, những địa điểm phân tán có thể tạo thành các tuyến trải nghiệm, giúp công chúng tiếp cận Hà Nội qua nhiều lớp không gian và câu chuyện.

Theo tài liệu dự án, mạng lưới này gợi mở hình dung về Hà Nội như một “bảo tàng mở”, nơi nghệ thuật hiện diện trong đời sống hằng ngày, kết nối di sản với công nghệ và không gian số; đồng thời tạo thêm những hành trình phục vụ lễ hội, du lịch đô thị và các hoạt động văn hóa.

Tuy nhiên, một mạng lưới không được hình thành chỉ bằng cách đặt nhiều tác phẩm lên cùng một bản đồ. Giữa các điểm cần có sự liên kết về câu chuyện, cách tiếp cận và trải nghiệm công chúng. Mỗi địa điểm phải giữ được bản sắc riêng, đồng thời tham gia vào một hình dung rộng hơn về thành phố.

Cộng đồng không chỉ là người xem

Nghệ thuật công cộng có thể được đầu tư và hoàn thành theo tiến độ, nhưng việc tác phẩm có thực sự sống trong thành phố hay không lại phụ thuộc vào cộng đồng sử dụng không gian.

Người dân vì thế không nên chỉ xuất hiện ở giai đoạn cuối với vai trò người xem. Họ cần được lắng nghe từ quá trình khảo sát: địa điểm đang thiếu gì, điều gì được coi trọng, thay đổi nào có thể được đón nhận và ai sẽ tiếp tục chăm sóc không gian sau khi tác phẩm hoàn thành.

Sự tham gia của cộng đồng không có nghĩa các quyết định chuyên môn được thay thế bằng ý kiến số đông. Vai trò của nghệ sĩ, kiến trúc sư và nhà thiết kế vẫn cần được bảo đảm. Nhưng chuyên môn phải đối thoại với hiểu biết bản địa để tránh tình trạng một tác phẩm gây ấn tượng về hình thức nhưng xa lạ với nơi nó được đặt vào.

Đây cũng là vấn đề được đặt ra tại tọa đàm ngày 18/7/2026: làm thế nào để những can thiệp nghệ thuật trong thời gian lễ hội có thể phát triển thành hạ tầng sáng tạo lâu dài, sống động và thực sự phục vụ người dân.

KTS Hoàng Thúc Hào – Phó Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam phát biểu tại sự kiện. Ảnh: hanoicreativecity.com

Từ thiết kế đẹp đến không gian có thể sống

Từ góc nhìn của KTS. Hoàng Thúc Hào, một phương án có giá trị thẩm mỹ vẫn chưa đủ nếu thiếu mô hình quản trị và điều kiện vận hành lâu dài. Đặt trong trường hợp “Ngỡ ngàng Hà Nội”, nhận định này đặc biệt đáng chú ý: thách thức của dự án không chỉ là tạo ra những điểm nghệ thuật, mà là làm cho các điểm ấy tiếp tục sống trong nhịp đô thị.

Việc lựa chọn một số địa điểm để triển khai thí điểm vì thế là bước cần thiết trước khi mở rộng mạng lưới. Thực tế sử dụng sẽ cho thấy tác phẩm có phù hợp với bối cảnh hay không, người dân tương tác như thế nào, chi phí bảo trì ra sao và mô hình phối hợp giữa nghệ sĩ, chính quyền cùng đơn vị vận hành có hiệu quả hay không.

Thí điểm cũng cho phép dự án điều chỉnh cách tiếp cận. Một tác phẩm thành công không nhất thiết phải có quy mô lớn. Giá trị đôi khi nằm ở một can thiệp vừa đủ để làm rõ ký ức, cải thiện trải nghiệm hoặc đưa con người trở lại với một khoảng không gian từng bị bỏ quên.

Từ góc nhìn của Hanoicreativecity.com, đây chính là phép thử đáng theo dõi: nghệ thuật công cộng có thể đi xa hơn vai trò trang trí để trở thành một phần của hạ tầng sáng tạo đô thị hay không?

Câu trả lời sẽ không chỉ nằm trong số lượng tác phẩm được hoàn thành. Nó nằm ở việc những điểm can thiệp ấy có làm thay đổi cách người dân nhìn, sử dụng và gắn bó với thành phố của mình — và liệu sau mùa lễ hội, mạng lưới đó có còn tiếp tục sống cùng Hà Nội hay không.

Hanoicreativecity.com thực hiện