Một người phụ nữ cao tuổi từ TP.HCM mang ra Hà Nội chiếc áo cưới mẹ may cho bà năm 1957, chỉ mong tấm lụa cũ có thể trở thành mẫu cho người thợ phục dựng. Câu chuyện ấy là một lát cắt trong hành trình của Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Tâm: nhặt lại ký ức từ những mảnh vải đã mục, giữ những phẩm chất máy móc chưa thể thay thế và tìm cách đưa lụa vân bước tiếp trong đời sống hôm nay.

Chiếc áo dài đã đi qua nhiều thập niên trước khi trở lại Hà Nội.

Bà Nguyễn Thị Tâm nhớ chủ nhân của nó tự giới thiệu mình là người làng La Khê, sau đó vào TP.HCM sinh sống từ lâu. Qua một chương trình truyền hình, người phụ nữ biết tại Vạn Phúc vẫn có gia đình đang phục dựng những mẫu lụa vân cổ nên tìm đến, mang theo chiếc áo mẹ may cho ngày cưới năm 1957.

Người phụ nữ kể mẹ từng dặn đây là lụa vân Vạn Phúc. Nay áo không còn được sử dụng, bà lo con cháu có thể bỏ đi nên muốn trao lại để gia đình nghệ nhân dùng làm mẫu. Khi ấy, xưởng của bà Tâm đã phục dựng được hàng chục mẫu lụa vân, nhưng món quà từ một người xa quê vẫn khiến bà xúc động. “Thêm được một mẫu của cụ thì mặt hàng lụa vân của mình lại càng phong phú hơn”, bà kể. 

Chiếc áo không chỉ bổ sung một hoa văn vào kho mẫu. Nó mang theo ký ức về một người mẹ, một cuộc hôn nhân và quãng đời xa quê của người mặc. Khi được trao lại cho người thợ, ký ức cá nhân ấy nối vào lịch sử của cả làng nghề.

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Tâm. Ảnh: hanoicreativecity.com

Ở lại khi nghề phải tự tìm thị trường

Bà Nguyễn Thị Tâm lớn lên trong một gia đình có nhiều thế hệ làm lụa. Nghề hiện diện trong tuổi thơ, trong công việc của ông bà, cha mẹ và trong nhịp sống thường ngày của làng Vạn Phúc.

Nhưng sinh ra trong làng nghề không có nghĩa con đường ở lại với nghề luôn bằng phẳng.

Bà nhớ giai đoạn chuyển từ cơ chế bao cấp sang kinh tế thị trường là một trong những thời điểm khó khăn nhất. Trước đó, nhiều gia đình dệt gia công theo kế hoạch, sản phẩm được Nhà nước thu mua để xuất khẩu. Khi cơ chế ấy thay đổi, người thợ phải tự tìm đầu ra, trong khi thị trường trong nước đã có một quãng dài ít tiếp xúc với lụa Vạn Phúc.

Điều khó nhất khi đó, theo bà Tâm, là “làm sao tìm kiếm được thị trường và đưa ra được những sản phẩm lụa” không chỉ dành cho người lớn tuổi mà còn có thể tiếp cận lớp trẻ. Chính sức ép ấy buộc gia đình bà phải sáng tạo thêm mặt hàng, điều chỉnh giá thành và tìm cách để nhiều người có thể sử dụng lụa hơn. 

Trong lời kể của bà, bảo tồn chưa bao giờ chỉ có nghĩa là giữ nguyên một mẫu vải hoặc một phương pháp dệt. Muốn kỹ thuật tiếp tục tồn tại, sản phẩm trước hết phải còn người sử dụng. Người thợ vì thế vừa giữ nghề, vừa phải học cách đọc thị trường.

Ngày 6/3/2023, nghề dệt lụa Vạn Phúc được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Số liệu do Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội công bố tại thời điểm ấy cho biết làng có 164 hộ với 265 máy dệt hoạt động, trong đó 34 gia đình nghệ nhân và thợ giỏi còn duy trì kỹ thuật dệt tinh xảo. Đây là dữ liệu của năm 2023, không phải số liệu hiện hành của năm 2026. 

Danh hiệu xác nhận giá trị của nghề, nhưng đối với người đứng bên khung dệt, những câu hỏi căn bản vẫn còn đó: sản xuất gì, bán cho ai, nguyên liệu lấy từ đâu và ai sẽ tiếp tục nghề khi thế hệ hiện tại già đi?

Bên trong một xưởng dệt ở làng lụa Vạn Phúc. Ảnh: hanoicreativecity.com

Gom từng mảnh vải để phục dựng lụa vân

Trong nhiều dòng sản phẩm của Vạn Phúc, lụa vân giữ vị trí đặc biệt. Hoa văn không được in hoặc thêu lên bề mặt mà hình thành ngay trong cấu trúc dệt, hiện ra khác nhau theo ánh sáng và góc nhìn.

Người đặt nền móng cho quá trình phục dựng lụa vân trong gia đình là cụ Triệu Văn Mão, bố chồng bà Tâm. Bà cùng cụ tìm lại những dấu vết còn sót của các mẫu cũ.

Họ không có một kho tư liệu hoàn chỉnh để tra cứu. Những gì còn lại đôi khi chỉ là một mảnh vải đã mục, một phần hoa văn chưa mất hẳn hoặc ký ức của người cao tuổi từng quan sát các thế hệ trước làm nghề.

Khi biết gia đình bà muốn khôi phục lụa vân, các cụ trong làng lần lượt mang tới những mảnh vải còn giữ được. Có người đưa một mảnh nhỏ đã nát và bảo gia đình “làm thế nào làm lại được cho nó khỏi phí”. Từ những dấu tích mong manh ấy, bà Tâm và bố chồng lần lại từng mẫu, đối chiếu lời kể của người già với cấu trúc còn nhận ra trên mặt vải. 

Quá trình đó không đơn thuần là sao chép một hoa văn cũ. Người thợ phải đọc lại kết cấu của tấm lụa, nhận ra cách tổ chức sợi, thử độ căng, mật độ và trình tự vận hành máy. Ký ức của người già, những mảnh vải còn sót và kinh nghiệm tích lũy trong gia đình hợp thành một dạng hồ sơ kỹ thuật không được viết thành văn bản.

Bà Tâm cho rằng lụa vân là mặt hàng quý do người xưa “chắt lọc” mới làm nên được. Nếu thế hệ sau không đủ quyết tâm phục chế và phát huy, những mẫu lụa ấy sẽ mai một, “mà đấy là một điều rất tiếc”. Vì vậy, dù quá trình kéo dài và thị trường ban đầu chưa thuận lợi, gia đình bà vẫn tiếp tục tìm mẫu, thử dệt và mở rộng dần các dòng sản phẩm. 

Chiếc áo cưới năm 1957 đến với bà trong chính hành trình ấy. Nó khiến công việc phục dựng vượt khỏi phạm vi kỹ thuật. Người thợ không chỉ tái tạo một loại vải; họ tiếp nhận niềm tin của một người mong ký ức gia đình mình được đi tiếp trong nghề.

Mỗi tấm lụa được tạo nên từ sự khéo léo, chính xác và kinh nghiệm của người thợ trong từng công đoạn dệt. Ảnh: hanoicreativecity.com

Điều máy móc chưa thể thay thế

Trước năm 1975, lụa Vạn Phúc chủ yếu được dệt bằng tay. Sau đó, qua sự kết nối với những người Vạn Phúc sinh sống tại miền Nam, một số gia đình bắt đầu tiếp cận máy dệt sử dụng điện. Quá trình cơ giới hóa giúp giảm sức lao động, nâng năng suất và khắc phục một số hạn chế của phương thức cũ.

Gia đình bà Tâm không đứng ngoài sự thay đổi đó. Phần lớn quá trình sản xuất hiện đã có sự hỗ trợ của máy móc. Tuy nhiên, với lụa vân, một số công đoạn như làm hồ, xử lý tơ và suốt những ống sợi nhỏ vẫn cần bàn tay người thợ. 

Điều bà cân nhắc không phải có sử dụng công nghệ hay không, mà là cơ giới hóa đến mức nào để tăng năng suất nhưng không làm mất đặc tính của sản phẩm. Theo bà, phương thức bán thủ công vẫn giúp nền lụa có độ xốp cao hơn và giữ được nét khác biệt so với sản phẩm được làm hoàn toàn bằng máy.

“Không phải do mình lạc hậu hay bảo thủ”, bà giải thích. Những cỗ máy cũ đã đi cùng gia đình qua nhiều năm tháng, vừa là công cụ mưu sinh của nhiều thế hệ, vừa góp phần tạo ra những phẩm chất mà bà cho rằng máy hiện đại chưa chắc tái tạo được. Vì vậy, gia đình vẫn duy trì phương thức hiện tại, trong khi tiếp tục cải tiến từng phần để nâng năng suất và chất lượng. 

Câu chuyện của bà cho thấy ranh giới giữa truyền thống và công nghệ trong làng nghề không phải một đường chia tuyệt đối. Máy móc có thể đảm nhận những phần việc nặng nhọc và lặp lại; người thợ giữ những công đoạn quyết định cấu trúc, cảm giác và sắc thái riêng của tấm lụa.

Nhìn từ Vạn Phúc, đổi mới không nhất thiết bắt đầu bằng việc thay hết máy cũ. Nó bắt đầu từ việc hiểu chính xác yếu tố nào tạo nên giá trị khác biệt của sản phẩm, để công nghệ hỗ trợ thay vì xóa bỏ yếu tố ấy.

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Tâm thực hiện công đoạn dệt lụa trên khung dệt truyền thống tại làng lụa Vạn Phúc. Ảnh: hanoicreativecity.com

Làng nghề không thể sống chỉ bằng mẫu cũ

Một mẫu lụa tại Vạn Phúc ngày nay thường được tính toán từ trước cho một mục đích sử dụng cụ thể: làm khăn, túi, ví hay may trang phục. Theo bà Trần Thị Ngọc Lan, Phó Chủ tịch, đại diện Hiệp hội Dệt lụa làng nghề Vạn Phúc, việc xác định công năng ngay từ khâu thiết kế giúp người thợ lựa chọn hoa văn, màu sắc và đặc tính vải phù hợp với thị hiếu hiện nay.

Bảo tồn, theo bà Lan, không thể tách khỏi phát triển. “Để phát triển thì mình phải luôn luôn tự vận động”, bà nói. Việc làm mới không có nghĩa phủ nhận những mẫu cũ, mà là tiếp tục tạo ra các sản phẩm phù hợp với thị trường để chúng có “tuổi đời được nhiều hơn”. 

Tiếng nói của bà Lan bổ sung một mặt khác của câu chuyện: làng nghề không thể sống chỉ bằng sự ngưỡng mộ dành cho quá khứ. Lụa cần hiện diện trong quần áo, phụ kiện và thói quen tiêu dùng hôm nay.

Ngày 18/11/2025, Sở Công Thương Hà Nội khai mạc Triển lãm chuyên đề các sản phẩm thủ công mỹ nghệ, OCOP và công nghiệp nông thôn tiêu biểu ngành Thêu ren – Lụa – Áo dài – Túi vải năm 2025 tại số 176 Quang Trung, Hà Đông. Không gian gần 500m² giới thiệu hơn 250 mẫu sản phẩm, đồng thời hướng tới kết nối nghệ nhân, nhà thiết kế, cơ sở sản xuất, nhà phân phối và người tiêu dùng. 

Việc đặt lụa cạnh thời trang, phụ kiện và thiết kế ứng dụng cho thấy chất liệu truyền thống đang được nhìn như một phần của chuỗi sáng tạo rộng hơn, thay vì chỉ là sản phẩm lưu niệm. Sáng tạo trong trường hợp này không nhất thiết bắt đầu từ việc phá bỏ mẫu cũ. Nó có thể là tìm ứng dụng mới cho một hoa văn truyền thống, điều chỉnh bảng màu, thay đổi kích thước hoặc kết nối kỹ thuật dệt với nhu cầu của đời sống đương đại.

Danh hiệu quốc tế và áp lực trong từng xưởng dệt

Tối 14/2/2025, tại Hoàng thành Thăng Long, Hà Nội tổ chức lễ đón nhận làng nghề gốm sứ Bát Tràng và dệt lụa Vạn Phúc trở thành thành viên của Mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo thế giới. Sự kiện mở thêm cơ hội để hai làng nghề quảng bá sản phẩm, trao đổi kinh nghiệm và tiếp cận các mạng lưới thủ công quốc tế. 

Nhưng phía sau sự công nhận ấy, những áp lực rất cụ thể vẫn hiện hữu trong từng cơ sở sản xuất.

Nguồn tơ mà các hộ Vạn Phúc sử dụng chủ yếu đến từ Bảo Lộc, Lâm Đồng. Bà Lan cho biết giá nguyên liệu biến động và tăng cao, trong khi giá bán thành phẩm khó điều chỉnh tương ứng. Mỗi đợt nhập tơ vì thế đều đặt cơ sở sản xuất trước bài toán chi phí: nguyên liệu đầu vào tăng nhưng sản phẩm đầu ra không dễ bán với mức giá cao hơn. 

Một khó khăn khác là hàng giả, hàng nhái và sự nhập nhằng về nguồn gốc. Hiệp hội khuyến khích các hộ ghi tên nhà sản xuất ngay trên biên vải để người mua có thể nhận biết đâu là lụa Vạn Phúc và sản phẩm đến từ cơ sở nào. 

Với bà Tâm, nỗi lo còn nằm ở khoảng cách công nghệ giữa các thế hệ. Những người thợ lớn tuổi có kinh nghiệm sâu về tơ, màu sắc và kỹ thuật dệt, nhưng không phải ai cũng dễ dàng tiếp cận máy móc mới, thiết kế số hoặc phương thức kinh doanh hiện đại.

Bà thừa nhận thế hệ của mình đã lớn tuổi nên việc tiếp nhận công nghệ mới còn hạn chế. Dù vậy, người làm nghề vẫn phải liên tục tìm cách nâng năng suất, giảm sức lao động mà không làm suy giảm chất lượng sản phẩm. 

Những trăn trở ấy cho thấy chính sách hỗ trợ làng nghề chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi tới từng xưởng và giải quyết đúng nhu cầu của người sản xuất.

Nghị quyết số 49/2025/NQ-HĐND, được HĐND thành phố Hà Nội ban hành ngày 26/11/2025 và có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, quy định các chính sách hỗ trợ bảo tồn, phát triển làng nghề và ngành nghề nông thôn trên địa bàn thành phố. 

Đặt cạnh lời bà Tâm và bà Lan, những hỗ trợ về truyền nghề, vùng nguyên liệu hay cải tiến thiết bị chỉ thực sự phát huy giá trị khi giúp người thợ giải được bài toán cụ thể: tăng năng suất nhưng không làm mất phẩm chất của lụa, mở rộng thị trường nhưng không đánh đổi nguồn gốc sản phẩm, và đưa tri thức nghề sang thế hệ tiếp theo trước khi những người đang nắm giữ nó rời khung dệt.

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Tâm giới thiệu các sản phẩm tới khách tham quan. Ảnh: hanoicreativecity.com

Giữ nghề bằng cách tiếp tục thay đổi

Trong lời kể của bà Nguyễn Thị Tâm, không tồn tại một ranh giới tuyệt đối giữa cũ và mới.

Bà từng cùng gia đình gom từng mảnh lụa đã mục để phục dựng hoa văn, nhưng cũng chấp nhận cải tiến máy móc để giảm sức lao động. Bà trân trọng những cỗ máy thô sơ đã nuôi sống nhiều thế hệ, nhưng hiểu rằng sản phẩm phải thay đổi để người trẻ tiếp tục sử dụng.

Với bà, mỗi mặt hàng, mỗi mẫu hoa đều có một câu chuyện khác nhau. Tuy nhiên, làm được mẫu mới chưa phải điểm kết thúc; người thợ còn phải nắm bắt màu sắc và xu hướng hiện đại, bởi “theo kịp được với xu thế chung thì chúng tôi mới có thể phát triển được”. 

Đó cũng là một cách nhìn đáng chú ý về người nghệ nhân trong nền kinh tế sáng tạo. Họ không chỉ canh giữ quá khứ. Họ liên tục phải quyết định điều gì cần được truyền lại, điều gì có thể thay đổi và thay đổi tới đâu để sản phẩm vẫn còn là chính nó.

Chiếc áo cưới năm 1957 đã hoàn thành vòng đời của một bộ trang phục. Nhưng khi được trao lại làm mẫu, tấm lụa bước vào một đời sống khác: trở thành dữ liệu cho người thợ, một phần ký ức của làng và điểm khởi đầu cho những mẫu dệt mới.

Di sản có lẽ tồn tại theo cách ấy — không phải bằng việc đóng kín quá khứ, mà bằng khả năng để mỗi thế hệ tiếp nhận, hiểu và dệt tiếp phần còn lại.

Hanoicreativecity.com thực hiện