Tại “Thanh âm Gốm”, chiếc chum không chỉ để đựng, chiếc niêu không chỉ để nấu và mảnh gốm vỡ cũng chưa hẳn đã hết vòng đời. Chúng được thử âm, chế tác thành nhạc cụ, đưa lên sân khấu và đặt cạnh những bàn xoay vẫn còn dính đất. Khi một làng nghề trở thành nơi sản xuất cả sản phẩm lẫn trải nghiệm văn hóa, Bát Tràng gợi mở một cách khác để nhìn nguồn lực thủ công trong hành trình xây dựng Hà Nội – Thành phố Sáng tạo.

Chương trình “Thanh âm Gốm”. Ảnh: BTC

Giữa sân khấu, một chiếc bình gốm khổng lồ mở ra, để lộ vũ công chuyển động bên trong. Phía sau là những chiếc chum, niêu, trống, ống tre và các nhạc cụ khó gọi tên theo cách quen thuộc. Có lúc sân khấu gần như tối hoàn toàn, chỉ còn người nghệ sĩ và một chiếc chum đất dưới quầng sáng. Có lúc cả không gian bừng lên với những chuyển động mô phỏng đất, nước, lửa và quá trình tạo tác.

Cách sân khấu không xa, một đứa trẻ ngồi trước bàn xoay, đôi tay bọc đất sét, bên cạnh là người thợ hướng dẫn. Những sản phẩm gốm hoàn chỉnh được trưng bày cùng nơi người ta đang trực tiếp làm ra chúng.

“Thanh âm Gốm” diễn ra tối 19 và 20/9 tại Bát Tràng, trong những ngày cuối của Festival Thăng Long – Hà Nội lần thứ II năm 2026. Theo kế hoạch của thành phố, chương trình được xây dựng như một thử nghiệm đưa chất liệu và nhạc cụ gốm vào nghệ thuật trình diễn, kể câu chuyện làng nghề bằng sự giao thoa giữa truyền thống và đương đại. 

Nhưng điều đáng chú ý hơn một buổi biểu diễn nằm ở chính nơi nó diễn ra: nghệ thuật không đưa gốm rời khỏi làng nghề để trưng bày ở một sân khấu khác. Sân khấu được đưa về Bát Tràng.

Một góc không gian chương trình “Thanh âm Gốm”. Ảnh: hanoicreativecity.com

Từ một vật thể thủ công đến chất liệu sáng tạo

Trong cách tiếp cận truyền thống, giá trị kinh tế của gốm thường bắt đầu khi một sản phẩm hoàn thiện rời lò: một chiếc bình, bộ ấm chén, tượng hay vật dụng trang trí được bán cho khách hàng.

“Thanh âm Gốm” mở rộng chuỗi giá trị ấy. Gốm trở thành nhạc cụ, đạo cụ, chất liệu sân khấu, nội dung kể chuyện và lý do để công chúng ở lại làng nghề vào buổi tối.

Ý tưởng này được phát triển bởi nhóm nghệ sĩ của GOm Show. Nguyễn Quang Sự, Giám đốc sáng tạo và giám tuyển không gian trình diễn, cho biết nhóm đã dành khoảng chín tháng tìm hiểu chất liệu. Quá trình ấy bắt đầu rất trực tiếp: đi vào những cửa hàng gốm ở Bát Tràng, gõ thử các loại chum với hình dáng khác nhau, nghe âm thanh rồi mang những vật thể phù hợp về tiếp tục thử nghiệm. Từ âm thanh ban đầu, nhóm mới tổ chức lại theo hệ thống nốt để có thể phát triển thành tác phẩm âm nhạc. 

“Cái ‘Gom’ chính là việc bọn em đi tìm kiếm nét đẹp của mỗi làng, đưa tâm hồn người nghệ sĩ vào”, Nguyễn Quang Sự nói về cách nhóm tiếp cận chất liệu bản địa. 

Những thử nghiệm ấy sinh ra cả một hệ nhạc cụ mới. Có chum được cắt và điều chỉnh để tạo cao độ; những mảnh chum nứt, vỡ được ghép lại thành một “đàn Gom”; bên cạnh đó là trống lãng và nhiều cấu trúc kết hợp gốm với tre, nứa, trống hay những chất liệu bản địa khác. 

Năm tác phẩm “Quay về”, “Thấu đất”, “Con nước”, “Hỏa biến” và “Gom sông” lần lượt diễn giải những lớp khác nhau của đời sống gốm: nguồn cội, nhào nặn đất, giao thương trên sông, biến đổi qua lửa và sự hội tụ của những giá trị bản địa. 

Như vậy, sáng tạo không bắt đầu bằng việc phủ thêm một lớp trang trí mới lên sản phẩm truyền thống. Nó bắt đầu từ câu hỏi cơ bản hơn: bản thân vật liệu này còn có thể làm gì?

Một số sản phẩm gốm được dùng làm nhạc cụ trong chương trình. Ảnh: hanoicreativecity.com

Khi người thợ nhìn thấy những khả năng mới của gốm

Nghệ nhân Nguyễn Quang Huy nhìn sự chuyển đổi ấy từ phía người làm nghề. Theo anh, gốm Bát Tràng hôm nay không chỉ tồn tại trong các dòng trang trí nội, ngoại thất; việc biến chất liệu thành nhạc cụ mở thêm một cách ứng dụng mà chính những nghệ nhân và nhà sản xuất trong làng có thể tiếp tục phát triển.

“Gốm Bát Tràng ngày nay không chỉ dừng lại ở các sản phẩm decor hay trang trí nội, ngoại thất, mà gốm còn được đưa vào làm nhạc cụ”, anh nói. 

Trong không gian sự kiện, cách tiếp cận này hiện ra đồng thời ở nhiều lớp. Phía trước sân khấu là biểu diễn; xung quanh là những sản phẩm gốm đương đại; ở khu trải nghiệm, công chúng có thể trực tiếp thử bàn xoay và làm quen với quá trình tạo hình đất. Nguyễn Quang Huy cho rằng những chương trình như vậy cũng mở thêm khả năng phát triển hoạt động du lịch vào buổi tối, để khách đến Bát Tràng không chỉ mua sản phẩm rồi rời đi mà có thêm lý do trải nghiệm văn hóa làng nghề. 

Đó là một sự dịch chuyển đáng quan tâm đối với kinh tế sáng tạo. Giá trị không còn chỉ nằm trong vật thể được bán, mà còn nằm trong thời gian công chúng lưu lại, trong trải nghiệm mà họ tham gia và câu chuyện họ mang theo sau chuyến đi.

Nghệ nhân Nguyễn Quang Huy hướng dẫn bạn nhỏ làm gốm. Ảnh: hanoicreativecity.com

Một số sản phẩm sáng tạo được trưng bày tại sự kiện của nghệ nhân Nguyễn Quang Huy. Ảnh: hanoicreativecity.com

Sáng tạo không có nghĩa là rời bỏ nghề cũ

Tuy vậy, đổi mới một làng nghề không phải là quá trình thay mọi cách làm cũ bằng cái mới.

Nghệ nhân Nguyễn Trọng Tới vẫn lựa chọn phương pháp làm gốm hoàn toàn thủ công: vuốt, nặn trên bàn xoay và nung theo cách truyền thống. Theo anh, khả năng cạnh tranh của một xưởng nhỏ ở Bát Tràng không nằm ở sản xuất hàng loạt. Máy móc có thể làm ra số lượng lớn và đồng đều hơn; lợi thế của người thợ nằm ở tay nghề, khả năng biến đổi sản phẩm nhanh và giá trị riêng của đồ thủ công. 

“Cái khó cũng chính là cái lợi thế của mình”, anh nói. Một xưởng thủ công có thể hôm nay làm ấm chén, ngày mai chuyển sang vuốt nậm hoặc đắp tượng mà không phải thay đổi cả dây chuyền sản xuất. 

Ngay cả sáng tạo cũng có những giới hạn nếu nó đi quá xa khỏi tri thức nền tảng. Với các sản phẩm dựa trên hình tượng truyền thống, Nguyễn Trọng Tới cho rằng người thợ phải hiểu “hồn” của vốn cổ trước khi thay đổi đường nét, tỷ lệ hay hình thức. Làm mới quá mức có thể tạo ra một sản phẩm đẹp hơn theo thị hiếu hiện tại nhưng lại làm mất những đặc điểm khiến nó thuộc về một truyền thống cụ thể. 

Ở đây xuất hiện một bài toán quan trọng của thiết kế trong làng nghề: đổi mới không phải phá bỏ điểm tựa, mà là nhận ra phần nào có thể thay đổi và phần nào cần tiếp tục được trao truyền.

Anh Nguyễn Trọng Tới – Nghệ nhân làng gốm Bát Tràng. Ảnh: hanoicreativecity.com

Khi chính làng nghề trở thành sản phẩm trải nghiệm

Bát Tràng có một vị trí đặc biệt trong hệ sinh thái thủ công của Hà Nội. Năm 2024, Hội đồng Thủ công Thế giới công nhận Bát Tràng là World Craft Village for Ceramics; lễ đón nhận chính thức được Hà Nội tổ chức đầu năm 2025. Trong khi đó, Hà Nội đã là Thành phố Sáng tạo của UNESCO trong lĩnh vực Thiết kế từ năm 2019, với định hướng sử dụng nguồn lực văn hóa và sáng tạo như một nền tảng của phát triển đô thị bền vững. 

Sự gặp nhau của hai mạng lưới ấy tạo cho Bát Tràng một vai trò rộng hơn một điểm sản xuất thủ công. Đây có thể là nơi thử nghiệm cách biến tri thức nghề thành sản phẩm thiết kế, giáo dục, nghệ thuật, du lịch và trải nghiệm.

Tinh thần này cũng được đặt khá rõ trong thiết kế của “Thanh âm Gốm”. Phần khai mạc của thành phố xác định Đất – Nước – Lửa là hệ biểu tượng của chương trình; gốm được đặt trong mối quan hệ giữa di sản, nghệ thuật và cộng đồng, với sự hiện diện đồng thời của nghệ nhân, nghệ sĩ và người tham dự. 

Điểm khác biệt nằm ở chỗ Bát Tràng không chỉ cung cấp nguyên liệu cho một chương trình nghệ thuật. Chính không gian làng nghề tham gia vào trải nghiệm: người xem nghe nhạc cụ gốm rồi bước vài mét để thấy người thợ tạo hình; một đứa trẻ có thể thử xoay đất; khách tham quan nhìn sản phẩm hoàn thiện nhưng đồng thời nhìn thấy quá trình, con người và kỹ năng phía sau sản phẩm.

Đó là bước chuyển từ điểm bán hàng sang điểm đến sáng tạo.

Trong một Hà Nội hiện có hàng trăm làng nghề và làng nghề truyền thống được công nhận, khả năng mở rộng chuỗi giá trị theo cách này có ý nghĩa vượt khỏi một chương trình riêng tại Bát Tràng. Một làng nghề có thể tiếp tục sản xuất hàng hóa, nhưng đồng thời trở thành nơi nghệ sĩ tìm chất liệu, người trẻ học kỹ năng, nhà thiết kế thử nghiệm ý tưởng và công chúng mua những trải nghiệm không thể đóng gói vào một chiếc hộp mang về.

“Thanh âm Gốm” mới chỉ là một thử nghiệm. Nguyễn Quang Sự thậm chí mong tương lai Bát Tràng có một không gian biểu diễn ổn định dành cho những chương trình phát triển từ chính chất liệu gốm và có thể kết nối sâu hơn với du lịch làng nghề. 

Nếu điều đó trở thành một hoạt động thường xuyên, giá trị đáng chú ý nhất có thể không phải là việc những chiếc chum phát ra được bao nhiêu nốt nhạc. Đó là việc một làng nghề lâu đời bắt đầu tạo thêm một loại sản phẩm mới: trải nghiệm sáng tạo được sinh ra ngay từ đất, nghề và cộng đồng của chính mình.