Tối 18/9, mặt tiền kiến trúc tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám trở thành một màn hình lớn. Trên những lớp mái và tường cổ, hình tượng rồng thời Lý, trống trường, mộc bản, những đoàn học trò và đàn chim lần lượt hiện lên bằng ánh sáng. Phía dưới, đông đảo khán giả ngồi theo dõi, nhiều người giơ điện thoại ghi lại những cảnh của bộ phim 3D Mapping “Vun đắp hiền tài”.

Tác phẩm dài khoảng 12 phút, được ra mắt trong khuôn khổ Festival Thăng Long – Hà Nội lần thứ II năm 2026, hướng tới kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076–2026). Nhưng câu chuyện của “Vun đắp hiền tài” không chỉ nằm ở một đêm trình chiếu. Bộ phim cho thấy một hướng chuyển động rộng hơn đang diễn ra tại Hà Nội: sử dụng công nghệ và sáng tạo để biến những lớp tri thức của di sản thành sản phẩm trải nghiệm có thể tiếp tục sống trong đời sống đô thị. 

Một cảnh của bộ phim 3D Mapping “Vun đắp hiền tài”. Ảnh: BTC

Một sản phẩm trong “Dòng chảy di sản”

Festival Thăng Long – Hà Nội được tổ chức lần đầu năm 2025 với chủ đề “Di sản – Kết nối – Thời đại”, thu hút gần 200.000 lượt khách trực tiếp và gần một triệu lượt tiếp cận trên các nền tảng trực tuyến. Sang năm 2026, Festival trở lại với chủ đề “Dòng chảy di sản – Heritage Flow”, diễn ra từ ngày 11 đến 20/9 tại nhiều không gian của Thủ đô như Hoàng thành Thăng Long, Văn Miếu – Quốc Tử Giám, Bảo tàng Hà Nội, Bát Tràng và khu vực hồ Hoàn Kiếm. 

Nếu mùa Festival đầu tiên tạo một phép thử cho việc kết nối nhiều loại hình di sản trong cùng một chuỗi hoạt động, mùa thứ hai đặt rõ hơn câu hỏi về khả năng đưa di sản trở lại đời sống đương đại. Các chương trình trải từ nghệ thuật truyền thống, thủ công, thời trang, âm nhạc đến trình diễn công nghệ; trong đó Văn Miếu – Quốc Tử Giám trở thành một điểm thử nghiệm đáng chú ý cho việc kể lại lịch sử bằng ngôn ngữ mới. 

“Vun đắp hiền tài” được xây dựng từ chính một khoảng trống của di tích hôm nay. Văn Miếu vẫn còn đó với nhiều dấu tích vật chất, nhưng Quốc Tử Giám – với tư cách một môi trường giáo dục đã tồn tại qua nhiều thế kỷ – khó có thể được hình dung đầy đủ chỉ từ những gì còn lại.

Đạo diễn, tác giả kịch bản Trương Quốc Toàn cho biết: “Chúng tôi thực sự có một ước mong là sử dụng công nghệ số hóa, sử dụng ngôn ngữ 3D Mapping” để giúp người xem hình dung môi trường Quốc Tử Giám trong quá khứ. 

Bộ phim vì thế không cố dựng lại một “Quốc Tử Giám nguyên bản” theo nghĩa phục dựng khảo cổ, mà kể câu chuyện bằng hình tượng. Ba yếu tố xuyên suốt gồm tiếng trống trường, mộc bản và đàn chim bay về phía Mặt trời. Tiếng trống tạo nhịp cho câu chuyện; mộc bản gợi thế giới sách vở và truyền bá tri thức; đàn chim tượng trưng cho những thế hệ học trò trưởng thành, mang tri thức đi phụng sự đất nước. 

3D Mapping “Vun đắp hiền tài” mang đến trải nghiệm thị giác ấn tượng cho khán giả tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám. Ảnh: BTC

Công nghệ chỉ là phương tiện kể chuyện

Sự hấp dẫn trực quan của 3D Mapping dễ khiến công nghệ trở thành điều được nhắc đến đầu tiên. Nhưng với ê-kíp thực hiện, điều quan trọng hơn là cách công nghệ giúp một câu chuyện lịch sử được tiếp nhận bằng một ngôn ngữ khác.

Trương Quốc Toàn nhìn 3D Mapping như một loại hình không hoàn toàn giống phim tài liệu hay phim hoạt hình. Nội dung được chuyển tải chủ yếu qua hình ảnh, âm thanh, biểu tượng và chuyển động. Điều đó đặc biệt phù hợp với một điểm đến thường xuyên đón khách quốc tế như Văn Miếu – Quốc Tử Giám, bởi trải nghiệm không phụ thuộc quá nhiều vào các đoạn thuyết minh dài hay một ngôn ngữ duy nhất. 

Đây cũng không phải lần đầu di tích thử nghiệm cách kể chuyện này. “Vun đắp hiền tài” là bộ phim 3D Mapping thứ ba được xây dựng cho chương trình trải nghiệm đêm, sau “Tinh hoa đạo học” và “Sử đá lưu danh”. Theo ông Lê Xuân Kiêu, Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám, mục tiêu là dùng công nghệ hiện đại để truyền tải giá trị của di tích “một cách hấp dẫn, sống động nhất đến công chúng, đặc biệt là giới trẻ”. 

Việc liên tiếp phát triển các nội dung mới cho thấy chuyển đổi số ở di tích đang đi xa hơn việc số hóa tư liệu hay bổ sung thiết bị. Một kho di sản có thể được nghiên cứu lại, lựa chọn những lát cắt khác nhau rồi chuyển thành nhiều sản phẩm kể chuyện dành cho những nhóm công chúng khác nhau.

Từ Festival đến một sản phẩm có vòng đời dài hơn

Điểm đáng chú ý của “Vun đắp hiền tài” nằm ở kế hoạch sau Festival. Bộ phim không được sản xuất để trình chiếu một lần rồi kết thúc. Trung tâm Văn Miếu – Quốc Tử Giám dự kiến tiếp tục hoàn thiện để đưa tác phẩm vào chương trình Trải nghiệm đêm cùng hai bộ phim đã có.

“Sau buổi ra mắt này, chúng tôi sẽ tiếp tục hoàn thiện và nếu đạt yêu cầu, bộ phim sẽ được đưa vào phục vụ chính thức trong chương trình tour đêm Văn Miếu”, ông Lê Xuân Kiêu cho biết. 

Ở đây xuất hiện một bước chuyển quan trọng từ hoạt động văn hóa sang sản phẩm công nghiệp văn hóa. Festival tạo thời điểm ra mắt và thu hút công chúng; sản phẩm sau đó có thể tiếp tục được khai thác trong một chuỗi trải nghiệm có bán vé, góp phần kéo dài thời gian khách ở lại di tích và bổ sung nội dung cho đời sống ban đêm của thành phố.

Định hướng này cũng phù hợp với kế hoạch rộng hơn của Hà Nội về phát triển sản phẩm kinh tế đêm giai đoạn 2026–2030, trong đó Văn Miếu – Quốc Tử Giám tiếp tục được xác định là một trong những điểm phát triển trải nghiệm ban đêm, với định hướng kết nối khu nội tự, Hồ Văn và Vườn Giám. 

Ông Lê Xuân Kiêu cũng thừa nhận phát triển kinh tế đêm tại một di tích không đơn giản chỉ là kéo dài giờ mở cửa. Nó đòi hỏi thay đổi cách quản trị, kỹ năng vận hành, thái độ phục vụ và cơ chế phối hợp để một đơn vị bảo tồn di sản có thể đồng thời vận hành những sản phẩm văn hóa phục vụ công chúng. 

Một cảnh trong bộ phim 3D Mapping “Vun đắp hiền tài”. Ảnh: BTC

Một lát cắt của Hà Nội – Thành phố Sáng tạo

Hà Nội gia nhập Mạng lưới các Thành phố Sáng tạo của UNESCO ở lĩnh vực Thiết kế từ năm 2019. Sau nhiều năm, câu hỏi đặt ra ngày càng ít nằm ở bản thân danh hiệu, mà chuyển sang việc thiết kế và sáng tạo có thể tham gia như thế nào vào phát triển đô thị, công nghiệp văn hóa, giáo dục, du lịch và đời sống cộng đồng. 

Năm 2026, hướng tiếp cận này càng rõ khi thành phố đồng thời triển khai nhiều lớp hoạt động. Festival Thăng Long – Hà Nội bắt đầu từ di sản và tìm cách đưa di sản vào đời sống hiện tại; còn Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội cuối năm đặt trọng tâm vào kinh tế sáng tạo và câu hỏi làm thế nào chuyển từ những sự kiện đơn lẻ sang một hệ sinh thái có khả năng tạo giá trị lâu dài. 

Đặt trong bối cảnh đó, giá trị của “Vun đắp hiền tài” không chỉ nằm ở một màn trình chiếu đẹp. Tác phẩm là một ví dụ khá cụ thể về chuỗi chuyển hóa: từ tư liệu và tri thức di sản thành kịch bản; từ kịch bản thành sản phẩm nghệ thuật số; từ sản phẩm nghệ thuật thành trải nghiệm dành cho công chúng; và từ một buổi ra mắt trong Festival thành nội dung có thể tiếp tục vận hành trong kinh tế đêm.

Khi những hình ảnh cuối cùng trên mái Văn Miếu khép lại bằng tiếng trống và đàn chim tỏa đi nhiều hướng, câu chuyện gần một nghìn năm của Quốc Tử Giám trở lại với công chúng bằng một ngôn ngữ của hôm nay. Trong hành trình xây dựng Hà Nội – Thành phố Sáng tạo, có lẽ chính những cuộc chuyển hóa như vậy mới giúp di sản không chỉ được gìn giữ, mà tiếp tục tạo ra trải nghiệm, nội dung và giá trị mới cho thành phố.