Ở “Nét Kinh Kỳ”, 36 phố phường không nằm yên trên những bảng tư liệu. Người xem đi giữa Hàng Lược, Hàng Mã, Hàng Gai, nghe một canh Quan họ dưới bóng chuông, nhìn bàn tay người thợ vẽ lên nón và tự chạm vào những vật liệu từng chỉ biết qua màn hình. Từ một trưng bày về ký ức đô thị, chương trình gợi ra một câu hỏi đúng với tinh thần Hà Nội – Thành phố Sáng tạo: liệu thiết kế có thể tạo ra một cách mới để công chúng đọc thành phố?

Không gian Nét Kinh Kỳ tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám. Ảnh: hanoicreativecity.com

Những tấm vải màu ngà dựng giữa vườn cây Hậu viên nhà Thái Học trông như những trang sách khổ lớn vừa được mở ra. Trên đó, Phố Hàng Lược hiện lên với gốc cây già và những bóng người; Hàng Mã rực rỡ đồ lễ; Hàng Gai, Hàng Hòm, Hàng Cân, Hàng Chiếu… nối tiếp thành một lối đi. Xen giữa là những chiếc đèn gỗ vuông, những hình ảnh cũ và phần giới thiệu song ngữ. Người xem không đứng trước một bức tường triển lãm; họ rẽ trái, rẽ phải, dừng lại, cúi xuống, rồi bước sang một “phố” khác.

Vài chục bước chân nữa, câu chuyện đổi chất liệu. Một người thợ đang vẽ lên vành nón. Gian bên cạnh bày tranh gương, đèn, sản phẩm thủ công. Dưới gác chuông, các liền chị Quan họ ngồi trên chiếu, sắc áo nâu sẫm nổi lên giữa những dải yếm xanh, đỏ. Ký ức Hà Nội ở đây không được dựng thành một mô hình phố cổ thu nhỏ. Nó được tách thành hình ảnh, chữ viết, âm thanh, vật liệu và những thao tác của bàn tay, để khách tham quan tự nối chúng lại trong quá trình di chuyển.

Đó là điểm khiến “Nét Kinh Kỳ” đáng chú ý hơn một cuộc trưng bày hoài niệm.

Một góc không gian Nét Kinh Kỳ. Ảnh: hanoicreativecity.com

Không dựng lại phố, dựng lại cách đọc phố

Chương trình diễn ra từ ngày 12 đến 19/9 tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám, trong khuôn khổ Festival Thăng Long – Hà Nội lần thứ II năm 2026. Theo Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám, nội dung lấy cảm hứng từ diện mạo phố phường, phố nghề và đời sống Thăng Long xưa; hệ thống hình ảnh và tư liệu dẫn người xem từ mái ngói, ô cửa, biển hiệu tới hoạt động buôn bán, sinh hoạt và lịch sử hình thành các tuyến phố. 

Nhìn từ góc độ thiết kế trải nghiệm, lựa chọn này tạo ra một chuyển động đáng chú ý: câu chuyện 36 phố phường không còn được kể theo trật tự một bài thuyết minh dài. Nó được chia nhỏ thành những điểm dừng trong không gian. Người xem phải bước qua chúng, quan sát khoảng cách giữa các tấm tư liệu, thay đổi hướng nhìn và tự tạo lấy hành trình của mình.

Ở đây, “36 phố phường” hiện lên không chỉ như một tập hợp địa danh. Phía sau chữ “Hàng” từng là một cấu trúc đô thị gồm nghề nghiệp, sản xuất, giao thương và cộng đồng. Nguồn tư liệu chính thức của chương trình cũng đặt trọng tâm vào mối liên hệ ấy: lịch sử mỗi con phố được giới thiệu cùng nghề thủ công từng gắn với tuyến phố, qua đó giúp công chúng hình dung về Kinh kỳ như một đô thị được hình thành từ các “phố hàng, phố nghề”. 

Đó là một khác biệt nhỏ nhưng quan trọng. Người ta không chỉ hỏi phố Hàng Mã ở đâu hay Hàng Lược có từ bao giờ, mà bắt đầu nhìn tên phố như dấu vết của một nền kinh tế, một kỹ năng và một cách tổ chức đời sống đã tạo nên Hà Nội.

Từ chữ “Hàng” đến bàn tay người thợ

Nếu các bảng tư liệu giúp người xem đọc quá khứ bằng mắt, những gian nghề đưa câu chuyện sang một tầng khác.

“Nét Kinh Kỳ” quy tụ các thực hành thủ công từ nhiều địa phương, trong đó nguồn chính thức giới thiệu gốm Bát Tràng, gốm Bồ Bát, thêu ren, đan cói Kim Sơn, giấy dó Phong Khê cùng một số hoạt động thủ công khác. Một nguồn của Thông tấn xã Việt Nam cho biết sáu nghệ nhân tham gia đến từ sáu làng nghề thuộc ba vùng đất từng gắn với kinh đô: Thăng Long – Hà Nội, Hoa Lư – Ninh Bình và Phú Xuân – Huế. 

Nghệ nhân Lê Thị Hải mang từ Huế ra tranh gương, tranh lụa, đèn xưa và nón lá. Nhưng điều bà quan tâm không chỉ là đặt sản phẩm lên bàn trưng bày. Gian hàng mở thêm hoạt động để khách tự làm nón và móc khóa hình nón; theo bà, nhiều bạn trẻ đã ngồi xuống thử làm rồi mang chính món đồ mình vừa hoàn thành về làm kỷ niệm. 

Một chiếc nón được chuyển từ vật trưng bày thành vật liệu để thao tác. Khoảng cách giữa “biết một nghề tồn tại” và “hiểu một phần cách nghề ấy được làm ra” nhờ vậy ngắn đi.

Trong ảnh ghi nhận tại sự kiện, người thợ không đứng sau quầy hàng chờ khách. Họ làm việc ngay trong không gian mở: cọ chạm xuống mặt nón, màu lan trên nền cói; tranh, đèn và đồ thủ công nằm xung quanh như những phần tiếp nối của cùng một quá trình. Cách bố trí ấy khiến nghề không xuất hiện như một danh mục sản phẩm hoàn thiện, mà như một hành động đang diễn ra.

Nghệ nhân Lê Thị Hải với các sản phẩm truyền thống Huế. Ảnh: hanoicreativecity.com

Một lớp âm thanh chen vào giữa những trang tư liệu

Rồi câu chuyện của phố nghề bất ngờ có tiếng hát.

Dưới gác chuông, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Hài cùng các nghệ nhân Quan họ Bắc Ninh mang tới một hình thức trình diễn khác hẳn sân khấu có dàn nhạc. Bà mô tả Quan họ cổ là lối hát “mộc mạc, không dùng nhạc đệm”, trong đó liền anh cất một câu, liền chị đối lại một câu. 

Sự hiện diện của Quan họ giữa một trưng bày về Hà Nội thoạt nhìn có vẻ như một lớp nội dung đi ngang. Nhưng đặt trong tinh thần Festival Thăng Long – Hà Nội 2026, nó lại cho thấy vai trò của Thủ đô như một điểm gặp. Festival năm nay có hơn 20 hoạt động, với hơn 3.000 nghệ sĩ, diễn viên và trên 100 nghệ nhân, cộng đồng thực hành di sản tham gia; mục tiêu được thành phố xác định không chỉ là tôn vinh di sản Hà Nội mà còn tạo không gian giao lưu giữa địa phương, tổ chức văn hóa và các thực hành sáng tạo. 

Nguyễn Thị Hài cho biết lớp trẻ thường biết Quan họ trước tiên qua những tiết mục có nhạc đệm. Nhưng sau khi đến các canh hát truyền thống, nghe nghệ nhân đối đáp trong không gian gốc, không ít người bắt đầu tìm sâu hơn vào lối hát cổ. Bà và các nghệ nhân cũng từng tới Hà Nội truyền dạy cho sinh viên về cả cách hát lẫn lề lối ứng xử của người Quan họ. 

Chi tiết ấy cho thấy trải nghiệm trực tiếp không nhất thiết cạnh tranh với những hình thức phổ biến mới. Nó có thể là bước thứ hai, sâu hơn, sau sự tò mò ban đầu.

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Hài cùng các nghệ nhân Quan họ Bắc Ninh hát quan họ tại không gian Nét Kinh Kỳ. Ảnh: hanoicreativecity.com

Từ màn hình điện thoại trở lại một không gian thật

Chu Thị Thắm, một khán giả trẻ mới tốt nghiệp đại học và định hướng làm du lịch, là một ví dụ.

Trước chương trình, phần lớn hiểu biết của cô về 36 phố phường đến từ mạng xã hội. “Đây là lần đầu tiên chúng em được trực tiếp trải nghiệm một không gian đặc biệt như thế này”, Thắm nói. Những bức tranh, tư liệu và chất liệu trưng bày giúp cô hiểu rõ hơn lịch sử và đặc trưng từng phố nghề thay vì chỉ lướt qua những mẩu thông tin rời rạc trên màn hình. 

Đáng chú ý, người trẻ ấy không hề phủ nhận vai trò của thế giới số. Ngược lại, Thắm đề xuất dùng những video ngắn trên Facebook, TikTok để khơi gợi tò mò, rồi kéo người xem tới di tích và không gian văn hóa để trải nghiệm trực tiếp. 

Ở đây xuất hiện một vòng tuần hoàn đáng suy nghĩ: thông tin số dẫn tới không gian thật; trải nghiệm thật lại trở thành ảnh, video và câu chuyện mới để trở về môi trường số. Nếu được tổ chức tốt, di sản không phải chọn một trong hai thế giới.

Chu Thị Thắm tham quan không gian sự kiện. Ảnh: hanoicreativecity.com

Thiết kế một cách gặp di sản

Hà Nội gia nhập Mạng lưới các Thành phố Sáng tạo của UNESCO ở lĩnh vực Thiết kế từ năm 2019, với định hướng lấy nguồn lực văn hóa và sáng tạo làm nền tảng cho phát triển đô thị bền vững. Trong cách hiểu đó, “thiết kế” không nhất thiết chỉ là tạo ra một đồ vật mới hay một công trình mới. Nó còn có thể là thiết kế cách con người tiếp cận một giá trị đã tồn tại.

“Nét Kinh Kỳ” cho thấy điều này ở quy mô khá nhỏ nhưng rõ ràng. Tư liệu lịch sử được chuyển thành một lộ trình. Tên phố được nối với nghề. Nghề được chuyển thành thao tác trải nghiệm. Phần nhìn có thêm phần nghe. Một không gian di tích trở thành nơi gặp gỡ giữa người làm nghề, nghệ nhân biểu diễn, khách trẻ và du khách.

Lê Xuân Kiêu, Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám, diễn đạt mục tiêu ấy ngắn gọn: “Điều quan trọng hơn là làm cho di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống.”

Kế hoạch Festival Thăng Long – Hà Nội 2026 cũng đặt mục tiêu thúc đẩy hợp tác, sáng tạo và hình thành các sản phẩm mới từ nguồn lực di sản, góp phần phát triển hệ sinh thái công nghiệp văn hóa của Thủ đô. Nhưng trước những sản phẩm lớn, có lẽ còn một công việc căn bản hơn: thiết kế được những cuộc gặp đủ hấp dẫn để công chúng muốn dừng lại, nhìn kỹ hơn và hiểu sâu hơn.

Cuối chiều, ánh nắng xuyên qua tán cây, làm những tấm vải trắng của “36 phố phường” sáng lên giữa nền gạch cũ. Ở một phía, khách vẫn chậm rãi đọc câu chuyện Hàng Cân, Hàng Chiếu. Phía kia, cọ màu tiếp tục chạy trên vành nón. Dưới bóng chiếc chuông lớn, câu Quan họ vẫn ngân.

Không có một Hà Nội xưa nào được dựng lại nguyên vẹn ở đây.

Chỉ có những mảnh ký ức được đặt đủ gần nhau để người hôm nay có thể bước giữa chúng — và tự tìm cho mình một cách đọc thành phố.