Một buổi sáng cuối tuần, những người trẻ, trẻ em và du khách ngồi bên khung thêu tại Hồ Văn, Văn Miếu – Quốc Tử Giám, tập làm quen với từng đường kim mũi chỉ của nghề thêu ren Văn Lâm. Đằng sau trải nghiệm tưởng chừng giản dị ấy là câu chuyện về một nghề thủ công đang nỗ lực tìm đường tồn tại trước những thay đổi của thị trường. Và cũng từ đây, vai trò của không gian sáng tạo đô thị được nhìn thấy theo một cách cụ thể: kết nối người làm nghề với công chúng, đưa tri thức truyền thống vào đời sống hôm nay và mở ra những cơ hội phát triển mới.

Không gian trải nghiệm workshop thêu tay “Cùng tạo nên nét đẹp” tại Hồ Văn. Ảnh: hanoicreativecity.com

Khi những đường kim trở thành một cuộc gặp gỡ

Sáng 17/10/2026, trong không gian Hồ Văn thuộc Di tích Quốc gia đặc biệt Văn Miếu – Quốc Tử Giám, những chiếc khung thêu nhỏ được đặt trên các giá đỡ thấp. Người tham gia ngồi thành từng nhóm trên chiếu, trước mặt là tấm vải trắng, kim và những cuộn chỉ nhiều màu.

Có người đã quen với công việc thủ công, nhưng cũng có những người lần đầu cầm kim. Những mũi thêu chưa đều, những đường chỉ phải tháo ra làm lại khiến công việc tưởng như đơn giản trở thành một thử thách của sự tập trung và kiên nhẫn.

Đó là workshop thêu tay “Cùng tạo nên nét đẹp”, một hoạt động trong chuỗi trải nghiệm văn hóa cuối tuần tại Hồ Văn. Người trực tiếp giới thiệu và hướng dẫn là bà Đỗ Thị Ngân, đại diện cơ sở thêu ren Văn Lâm, Ninh Bình.

Trên những bức tường của không gian workshop, các hình ảnh sinh hoạt, con người và nghề nghiệp xưa được trưng bày thành từng cụm. Phía trước, những sản phẩm thêu hoàn chỉnh với đường chỉ mảnh, màu sắc tinh tế được đặt cạnh dụng cụ thực hành của người mới học. Một bên là thành quả của kỹ năng được tích lũy qua nhiều năm; bên kia là những nét thêu đầu tiên còn vụng về.

Sự khác biệt ấy bộc lộ rất rõ trong trải nghiệm của Đỗ Vân, một người tham gia đến từ Hà Nội.

“Thú thật với một người lần đầu tiên trải nghiệm như em thì thấy nghề này rất khó!”, Vân nói. Chỉ trong buổi sáng, cô đã phải tháo chỉ sửa lỗi tới ba lần. Điều khó nhất, theo Vân, là điều khiển đường kim sao cho mượt mà và đều đặn.

Bạn Đỗ Vân – Du khách-người tham gia trải nghiệm đến từ Hà Nội. Ảnh: hanoicreativecity.com

Trước đây, Vân chưa từng trực tiếp tìm hiểu nghề thêu. Cô biết đến workshop thông qua các kênh thông tin của Hồ Văn và quyết định đăng ký vì quan tâm đến những hoạt động khám phá thủ công truyền thống.

Nhưng chỉ khi tự mình thực hành, cô mới nhận thấy công sức nằm phía sau một sản phẩm tưởng như quen thuộc.

“Tác phẩm không chỉ đẹp đơn thuần, mà ẩn chứa bên trong đó là rất nhiều tâm huyết, mồ hôi và sự lao động miệt mài của người làm nghề”, Vân chia sẻ.

Một sự thay đổi trong cách nhìn nhận giá trị sản phẩm thủ công đã bắt đầu từ ba lần tháo chỉ.

Người giữ nghề và bài toán sinh kế

Với bà Đỗ Thị Ngân, những đường kim ấy đã gắn bó gần như cả cuộc đời.

Sinh ra và lớn lên ở làng thêu Văn Lâm, nay thuộc phường Nam Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình, bà làm quen với khung thêu từ khi học lớp ba, lớp bốn, dưới sự chỉ dẫn của cha mẹ. Đến khi lập gia đình, bà dần chuyển từ trực tiếp thêu sang quản lý, điều hành xưởng sản xuất.

Dù chương trình giới thiệu bà là nghệ nhân, bà nói mình không nhận danh xưng ấy, mà chỉ là một người thợ đang cố gắng giữ nghề cho quê hương.

Đến nay, bà có 38 năm gắn bó với hoạt động xuất khẩu hàng thêu ren. Xưởng của gia đình vẫn duy trì việc làm thường xuyên cho gần 30 lao động tại địa phương, với sản lượng xuất khẩu vài chục nghìn sản phẩm mỗi năm, theo thông tin bà cung cấp.

Đằng sau những con số ấy là một thực tế nhiều trăn trở.

Bà Đỗ Thị Ngân – Đại diện cơ sở thêu ren Văn Lâm, Ninh Bình. Ảnh: hanoicreativecity.com

Văn Lâm nằm gần khu du lịch Tam Cốc – Bích Động, nơi hoạt động du lịch ngày càng phát triển. Những lựa chọn sinh kế mới, từ dịch vụ ăn uống đến vận chuyển du khách, tạo thêm cơ hội thu nhập cho người dân nhưng đồng thời khiến công việc thêu tay khó giữ được sức hấp dẫn như trước.

Theo bà Ngân, phần lớn người dân trong làng đã chuyển sang những hoạt động khác, trong khi số thợ thêu lành nghề ngày càng giảm. Người trẻ có nhiều cơ hội học tập, tìm việc tại doanh nghiệp và thường không lựa chọn một nghề đòi hỏi phải ngồi tỉ mỉ hàng giờ, thậm chí nhiều ngày, để hoàn thành một sản phẩm.

“Bản chất của hàng thủ công là đòi hỏi sự kiên nhẫn, cần mẫn tuyệt đối. Nhưng khi ngày công lao động nhận lại không tương xứng với thời gian và công sức bỏ ra, việc người dân tìm kiếm công việc khác để mưu sinh là điều tất yếu”, bà nhìn nhận.

Bà kể, một họa tiết thêu tay có thể mất nửa ngày thực hiện, trong khi máy thêu công nghiệp hoàn thành nhanh hơn rất nhiều. Dù sản phẩm thủ công có những giá trị riêng về kỹ thuật, thẩm mỹ và dấu ấn người thợ, sự chênh lệch giá thành khiến việc cạnh tranh ngày càng khó khăn.

Với nguồn lao động chủ yếu là những người đã gắn bó lâu năm với nghề, xưởng phải chủ động giới hạn đơn hàng theo năng lực sản xuất, tránh nhận vượt khả năng rồi không bảo đảm tiến độ.

Công việc cũng phải thích ứng với nhịp sống nông thôn. Khi đến vụ cấy, vụ gặt, nhiều người thợ tạm dừng thêu để lo đồng áng. Xưởng kết hợp lao động thường xuyên với những người tranh thủ làm lúc nông nhàn, tạo thêm thu nhập cho người cao tuổi và các gia đình địa phương.

Bà Ngân cho biết, nguồn thu từ công việc này có thể giúp người lao động nông nhàn kiếm thêm khoảng 100.000–200.000 đồng mỗi ngày làm việc.

Đó không phải một mô hình sản xuất dễ mở rộng. Theo bà, ngay cả khi có thêm vốn, cơ sở cũng khó tăng quy mô vì thiếu người có tay nghề. Bài toán quan trọng không chỉ là tìm được khách hàng, mà còn là giữ được những bàn tay đủ khả năng thực hiện đơn hàng.

Sản phẩm thêu tay đòi hỏi sự kiên nhẫn, cần mẫn của người thợ. Ảnh: hanoicreativecity.com

Từ sản phẩm thêu đến trải nghiệm văn hóa

Trước những thay đổi ấy, gia đình bà Ngân đã tìm thêm một hướng đi: kết hợp xưởng thêu với dịch vụ lưu trú và du lịch trải nghiệm tại Ninh Bình.

Trong không gian lưu trú của gia đình, rèm cửa, ga trải giường, vỏ gối, gối tựa và khăn trải bàn được sử dụng như những sản phẩm ứng dụng của nghề thêu truyền thống. Du khách không chỉ nhìn thấy sản phẩm hoàn chỉnh mà còn có thể đến xưởng tìm hiểu các công đoạn sản xuất.

Những lớp trải nghiệm được xây dựng từ chính công việc hằng ngày của người thợ: phác thảo, tạo mẫu, chuyển họa tiết lên vải, thêu tay, hoàn thiện và đóng gói.

Theo bà Ngân, mỗi workshop tại cơ sở thường đón khoảng 10–15 khách, tối đa khoảng 20 người. Để bảo đảm chất lượng trải nghiệm, cứ năm người học cần có một người thợ trực tiếp hướng dẫn.

Việc tổ chức workshop không đơn thuần là bổ sung một hoạt động tham quan. Nó tạo ra một dịch vụ mới từ tri thức nghề, trong đó kỹ năng, câu chuyện và quá trình lao động trở thành một phần giá trị mà du khách tìm kiếm.

Đồng thời, sản phẩm thêu không còn chỉ xuất hiện như một món hàng trong cửa hiệu. Người sử dụng có thể hiểu vì sao một chiếc khăn hay một chiếc gối thêu tay có giá trị khác với sản phẩm công nghiệp, từ thời gian chế tác đến sự tinh tế của cách phối màu và điều hướng mũi chỉ.

Bà Ngân lấy ví dụ về một cánh bướm: để hình thêu có sức sống, người thợ không chỉ khâu kín hình vẽ mà còn phải biết phối các sắc độ chỉ, tạo được cảm giác mềm mại và chuyển sắc tự nhiên.

Đó là những kiến thức khó cảm nhận đầy đủ nếu người xem chỉ nhìn một sản phẩm sau khi đã hoàn thành.

Tại Hồ Văn, điều này được thể hiện ngay trong cách người tham gia cầm khung thêu, thử từng mũi chỉ và nhận hướng dẫn trực tiếp. Những thao tác nhỏ trở thành phương tiện để người làm nghề truyền đạt kiến thức mà không cần một bài giảng dài.

Bà Ngân chia sẻ với du khách, người trải nghiệm tại workshop. Ảnh: hanoicreativecity.com

Một không gian sáng tạo không chỉ để trưng bày

Sự xuất hiện của nghề thêu Văn Lâm tại Hồ Văn nằm trong một định hướng rộng hơn của Hà Nội.

Từ năm 2019, Hà Nội đã tham gia Mạng lưới các Thành phố Sáng tạo UNESCO trong lĩnh vực Thiết kế. Một trong những vấn đề thành phố theo đuổi là kết nối di sản, các chủ thể sáng tạo và đời sống đô thị để hình thành những hoạt động văn hóa có khả năng phát triển lâu dài.

Tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám, định hướng ấy có một hình thức thể hiện cụ thể.

Theo thông tin công bố của Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, Hồ Văn đang được phát triển thành không gian văn hóa sáng tạo, kết nối hoạt động làng nghề, biểu diễn nghệ thuật, triển lãm, giáo dục di sản và trải nghiệm văn hóa. Từ tháng 7/2026, chuỗi “Dạo quanh Hồ Văn – Sống cùng di sản” triển khai các workshop theo chủ đề vào thứ Bảy hằng tuần.

Không gian này không chỉ mở rộng hoạt động tham quan tại một di tích nổi tiếng. Nó còn tạo điều kiện để những người đang thực hành các nghề truyền thống ở nhiều địa phương gặp gỡ trực tiếp với công chúng Thủ đô và khách quốc tế.

Nghề thêu Văn Lâm là một ví dụ.

Thay vì phải đến tận xưởng sản xuất ở Tam Cốc để tìm hiểu nghề, người dân Hà Nội có thể bắt đầu bằng một buổi trải nghiệm ngay giữa thành phố. Từ cuộc gặp đầu tiên ấy, họ có thể tìm hiểu thêm về sản phẩm, người thợ và làng nghề.

Đinh Huyền Trang, một người tham gia workshop, nhìn thấy ở đây một khả năng phát triển khác của nghề thủ công.

Theo Trang, trước đây cô thường biết đến di sản qua những chuyến tham quan hoặc các sản phẩm trưng bày. Nhưng khi được nghe người làm nghề kể chuyện và trực tiếp thực hành, khoảng cách giữa người trẻ với văn hóa truyền thống được thu hẹp.

Điều khiến Trang ấn tượng còn là sự đa dạng của những người tham gia: trẻ em, sinh viên, người lớn tuổi và khách nước ngoài cùng ngồi trong một không gian để học thêu.

Cô nhận xét rằng nghề truyền thống không nhất thiết chỉ tạo ra giá trị từ việc bán sản phẩm. Trải nghiệm và quá trình tìm hiểu cách làm ra sản phẩm cũng có thể trở thành một dịch vụ văn hóa.

Sau workshop, Trang đã hỏi địa chỉ người hướng dẫn và dự định nếu có dịp đến Tam Cốc sẽ ghé làng nghề để tìm hiểu sâu hơn.

Từ một buổi trải nghiệm tại Hà Nội, một mối quan tâm mới dành cho làng nghề ở Ninh Bình đã hình thành.

Đó cũng là một trong những giá trị đáng chú ý của không gian sáng tạo: không nhất thiết phải trực tiếp sản xuất ra một sản phẩm mới, nhưng có thể tạo ra những cuộc gặp gỡ làm thay đổi cách công chúng tiếp cận, sử dụng và đánh giá các sản phẩm đã có.

Bạn Đinh Huyền Trang – Người tham gia trải nghiệm đến từ Hà Nội. Ảnh: hanoicreativecity.com

Từ sự quan tâm đến khả năng tiếp nối

Dẫu vậy, một workshop được đón nhận tích cực chưa đồng nghĩa với việc những khó khăn của nghề truyền thống đã được giải quyết.

Ngay tại Văn Lâm, bà Ngân vẫn lo lắng về lực lượng kế cận. Những buổi trải nghiệm có thể khơi gợi sự yêu thích, nhưng để trở thành thợ thêu lành nghề, một người cần nhiều thời gian rèn luyện, môi trường thực hành và khả năng kiếm sống ổn định.

Bà thẳng thắn thừa nhận hiện chưa nhìn thấy giải pháp rõ ràng cho việc thu hút người trẻ quay lại nghề thêu. Khó khăn về thị trường, nguồn vốn, người lao động và tổ chức sản xuất vẫn đang hiện hữu.

Chính vì vậy, giá trị lâu dài của những hoạt động như tại Hồ Văn không nên chỉ được đo bằng số người tham gia hoặc những sản phẩm nhỏ hoàn thành sau buổi học.

Một câu hỏi quan trọng hơn là: những cuộc gặp ấy có giúp làng nghề tiếp cận khách hàng mới, có tạo điều kiện cho người thợ phát triển dịch vụ trải nghiệm, có khuyến khích nhà thiết kế tìm hiểu và hợp tác với cộng đồng làm nghề, hay mở ra những cơ hội đào tạo và tiếp nối kỹ năng hay không?

Đây cũng là bài toán của các không gian sáng tạo đô thị khi kết nối với di sản thủ công: làm thế nào để sự quan tâm của công chúng được chuyển thành những quan hệ và hoạt động có thể duy trì ngoài phạm vi một sự kiện.

Trở lại Hồ Văn, những người tham gia vẫn chăm chú với chiếc khung thêu nhỏ. Một số em bé được người hướng dẫn cầm tay chỉ cách đưa kim, những bạn trẻ khác tự dò từng đường chỉ để hoàn thiện hình thêu của mình.

Không phải ai cũng sẽ tiếp tục học thêu. Càng không thể kỳ vọng sau một buổi sáng, nghề truyền thống sẽ có thêm những người kế nghiệp.

Nhưng người tham gia có thể rời Hồ Văn với một hiểu biết khác về lao động thủ công, về giá trị của sản phẩm và về những con người đang cố gắng giữ nghề.

Từ những mũi thêu chưa đều, một sự kết nối đã bắt đầu.

Với Hà Nội – Thành phố Sáng tạo về Thiết kế, đó là một gợi ý đáng suy ngẫm: đôi khi, phát triển sáng tạo không bắt đầu bằng việc tạo ra một điều hoàn toàn mới, mà từ việc thiết kế những cơ hội để công chúng được tiếp xúc, trải nghiệm và khám phá lại giá trị của những tri thức đã tồn tại qua nhiều thế hệ.