Một đơn vị nghệ thuật công lập có nghệ sĩ, sân khấu và thương hiệu; doanh nghiệp có công nghệ, khả năng sản xuất và nguồn lực thị trường. Khi hai phía cùng tham gia, những sản phẩm như “Sơn Thần Thủy Quái” hay “Hộp ký ức” cho thấy một khả năng đáng chú ý của công nghiệp văn hóa Hà Nội: nguồn lực công và tư có thể bổ sung cho nhau để tạo ra những trải nghiệm mới. Nhưng từ những hợp tác riêng lẻ đến một cơ chế có thể nhân rộng vẫn còn một khoảng trống cần được tháo gỡ.

Báo Quân đội nhân dân ngày 17/10 đặt vấn đề này qua bài viết “Gỡ điểm nghẽn hợp tác công-tư trong lĩnh vực văn hóa ở Hà Nội”, trong bối cảnh Dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa đang được hoàn thiện.

Hai trường hợp được bài báo phân tích cho thấy câu chuyện hợp tác đã diễn ra trong thực tế, nhưng chưa nhất thiết đồng nghĩa với dự án PPP theo nghĩa pháp lý.

Đây là một phân biệt quan trọng.

Đối với Hà Nội – Thành phố Sáng tạo, vấn đề không chỉ là gọi tên mô hình hợp tác, mà là làm thế nào để tạo được một hành lang đủ rõ để Nhà nước, doanh nghiệp và chủ thể sáng tạo cùng đầu tư, cùng chia sẻ rủi ro và cùng hưởng giá trị từ những sản phẩm văn hóa được tạo ra.

Khi công nghệ bước vào sân khấu

Vở xiếc “Sơn Thần Thủy Quái” của Liên đoàn Xiếc Việt Nam là một ví dụ.

Tác phẩm kể lại câu chuyện Sơn Tinh – Thủy Tinh bằng ngôn ngữ xiếc hiện đại, kết hợp trình diễn của khoảng 40 nghệ sĩ với 3D mapping, đồ họa ứng dụng AI, sân khấu nước, âm thanh và ánh sáng.

Theo Báo Quân đội nhân dân, Liên đoàn Xiếc Việt Nam phối hợp với các doanh nghiệp LumiShow và VietArt xây dựng hệ thống hình ảnh, đồ họa và không gian nghệ thuật số cho tác phẩm. Tổng số nhân sự nghệ thuật, kỹ thuật và hậu cần tham gia vượt 60 người.

Hơn 1.200 chỗ của Rạp Xiếc Trung ương liên tục kín sau khi vở công diễn cuối tháng 9.

Điểm đáng chú ý không chỉ là việc một vở xiếc sử dụng công nghệ mới.

Quan trọng hơn là cách các năng lực khác nhau được kết hợp.

Đơn vị nghệ thuật có nghệ sĩ, chuyên môn biểu diễn và khả năng xây dựng nội dung. Doanh nghiệp bổ sung công nghệ, thiết kế hình ảnh và năng lực sản xuất.

Khi hai nguồn lực gặp nhau, một câu chuyện truyền thống có thể được chuyển thành một sản phẩm biểu diễn phù hợp hơn với kỳ vọng của khán giả đương đại.

Đây chính là logic của công nghiệp văn hóa: giá trị văn hóa không đứng riêng mà được kết hợp với thiết kế, công nghệ, sản xuất và thị trường.

Vở xiếc “Sơn Thần Thủy Quái”, sản phẩm hợp tác giữa Liên đoàn Xiếc Việt Nam và doanh nghiệp. Ảnh: Lumi Show

Di sản cũng có thể trở thành không gian đồng sáng tạo

Một trường hợp khác là tác phẩm đa phương tiện “Hộp ký ức”, sử dụng công nghệ mapping để diễn giải di sản trong không gian phố cổ Hà Nội.

Những mô hình như vậy cho thấy doanh nghiệp công nghệ không chỉ đóng vai trò nhà cung cấp thiết bị.

Khi được tham gia từ quá trình hình thành ý tưởng, khu vực tư nhân có thể trở thành một phần của quá trình sáng tạo: cùng nghệ sĩ, nhà nghiên cứu và đơn vị quản lý di sản tìm cách kể lại một câu chuyện cũ bằng ngôn ngữ mới.

Đây là một thay đổi đáng chú ý.

Nếu trước đây tài sản công như nhà hát, di tích hay không gian văn hóa chủ yếu được nhìn dưới góc độ quản lý và bảo tồn, thì trong kinh tế sáng tạo, chúng còn có thể trở thành nền tảng để phát triển sản phẩm mới.

Nhưng chính ở đây xuất hiện câu hỏi khó: doanh nghiệp đầu tư vào đâu, được khai thác giá trị như thế nào, quyền sở hữu đối với sản phẩm sáng tạo thuộc về ai và rủi ro được chia sẻ ra sao?

Không phải mọi hợp tác đều là PPP

Các chuyên gia được Báo Quân đội nhân dân dẫn ý kiến đặc biệt lưu ý một điểm: việc doanh nghiệp tài trợ công nghệ, cùng sản xuất một chương trình hoặc tham gia khai thác một sản phẩm văn hóa không tự động trở thành dự án đối tác công – tư theo quy định pháp luật.

Điều này giúp tránh một cách hiểu quá rộng về PPP.

Trong thực tế, văn hóa có rất nhiều dạng hợp tác: tài trợ, đặt hàng, đồng sản xuất, nhượng quyền khai thác, thuê dịch vụ, liên doanh phát triển sản phẩm hay cùng đầu tư cơ sở vật chất.

Mỗi dạng cần cơ chế khác nhau.

TS Phạm Minh Quân và TS Phùng Thị Yến cho rằng những điểm nghẽn hiện nay liên quan đến định giá tài sản trí tuệ, khai thác tài sản công, phân chia lợi ích, bảo vệ bản quyền và chia sẻ rủi ro giữa các bên.

Đây là những vấn đề đặc biệt quan trọng với công nghiệp văn hóa bởi tài sản giá trị nhất nhiều khi không phải một tòa nhà hay thiết bị hữu hình.

Nó có thể là một kịch bản, thiết kế, thương hiệu, hình tượng nhân vật, dữ liệu văn hóa hoặc quyền khai thác một sản phẩm sáng tạo.

Điểm nghẽn của tài sản trí tuệ

Một doanh nghiệp có thể dễ dàng tính giá một máy chiếu hoặc hệ thống âm thanh.

Khó hơn nhiều là định giá một ý tưởng.

Nếu một đơn vị công lập sở hữu thương hiệu, không gian và nội dung; nghệ sĩ tạo ra tác phẩm; doanh nghiệp bỏ vốn và công nghệ để phát triển sản phẩm, quyền khai thác thương mại sau đó được phân chia như thế nào?

Ai có quyền phát triển phiên bản tiếp theo?

Ai sở hữu dữ liệu, thiết kế, hình ảnh?

Nếu sản phẩm thất bại, rủi ro thuộc về ai?

Nếu thành công, phần giá trị tăng thêm được chia như thế nào?

Đây không phải những câu hỏi mang tính kỹ thuật pháp lý thuần túy. Chúng quyết định liệu doanh nghiệp có sẵn sàng đầu tư dài hạn vào công nghiệp văn hóa hay chỉ tham gia tài trợ từng sự kiện.

Và chúng cũng quyết định liệu khu vực công có thể huy động được nguồn lực xã hội mà vẫn bảo vệ tài sản văn hóa và lợi ích công cộng.

Hà Nội cần cơ chế cho những cuộc gặp lâu dài

Đây là vấn đề có ý nghĩa đặc biệt với Hà Nội.

Thành phố đang phát triển các trung tâm công nghiệp văn hóa, chuyển đổi những không gian cũ thành địa điểm sáng tạo, mở rộng kinh tế đêm, tổ chức lễ hội, phát triển nghệ thuật biểu diễn và tìm cách đưa di sản vào những sản phẩm mới.

Trong nhiều mô hình ấy, ngân sách công khó có thể là nguồn lực duy nhất.

Ngược lại, nếu chỉ giao hoàn toàn cho thị trường, những giá trị khó định lượng bằng doanh thu như tiếp cận văn hóa, bảo tồn di sản hay lợi ích cộng đồng có thể bị đặt xuống hàng thứ yếu.

Vì vậy, câu hỏi không phải lựa chọn giữa Nhà nước hay doanh nghiệp.

Bài toán là thiết kế quan hệ giữa hai bên.

Nhà nước có thể cung cấp hạ tầng, tài sản văn hóa, dữ liệu, cơ chế và lợi ích công cần bảo vệ.

Doanh nghiệp có thể đem tới vốn, công nghệ, năng lực vận hành, marketing và khả năng tiếp cận thị trường.

Nghệ sĩ, nhà thiết kế và các cộng đồng sáng tạo cung cấp yếu tố quyết định: nội dung.

Khi ba nhóm này cùng tham gia, một dự án văn hóa mới có khả năng vừa tạo giá trị xã hội vừa hình thành mô hình kinh tế đủ sức tồn tại lâu dài.

Dự thảo luật và một khoảng trống đang cần được lấp

Dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chủ trì xây dựng đang hướng tới một hành lang pháp lý riêng cho lĩnh vực này.

Các nhóm chính sách được đặt ra bao gồm hệ sinh thái công nghiệp văn hóa, tài sản trí tuệ, nhân lực, hạ tầng, thị trường, tài chính và ưu đãi đầu tư.

Ở thời điểm hiện tại, đây vẫn là dự thảo, vì vậy không thể coi những cơ chế được đề xuất là chính sách đã có hiệu lực.

Nhưng quá trình xây dựng luật cho thấy những câu hỏi mà các dự án văn hóa Hà Nội đang gặp phải đã được đặt ở cấp độ chính sách quốc gia.

Với Hà Nội – Thành phố Sáng tạo, đây là vấn đề có ý nghĩa dài hạn.

Thành phố đã có nghệ sĩ, di sản, trường đại học, doanh nghiệp công nghệ, mạng lưới không gian sáng tạo và một thị trường hơn 10 triệu dân. Điều còn thiếu không hẳn là ý tưởng hay nguồn lực.

Điểm khó là làm sao để những nguồn lực ấy có thể gặp nhau thường xuyên, minh bạch và cùng tạo ra giá trị.

“Sơn Thần Thủy Quái” hay “Hộp ký ức” cho thấy những cuộc gặp ấy hoàn toàn có thể tạo ra sản phẩm mới.

Bước tiếp theo của một Thành phố Sáng tạo là biến những trường hợp thành công riêng lẻ thành một cơ chế để sáng tạo có thể được sản xuất, đầu tư và phát triển bền vững.

Nguồn tổng hợp

• Báo Quân đội nhân dân, “Gỡ điểm nghẽn hợp tác công-tư trong lĩnh vực văn hóa ở Hà Nội”, 17/10/2026.
• Cổng thông tin điện tử Quốc hội, hồ sơ Dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa, cơ quan chủ trì soạn thảo: Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
• Cổng Thông tin điện tử Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, “Dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa: Tạo hành lang pháp lý cho một lĩnh vực giàu tiềm năng”, 5/8/2026.