
Giám tuyển Thân Thị Xuân: “Đưa Đẻ đất Đẻ nước vào hiện tại không phải là kể lại nguyên xi một sử thi”
Một hệ lịch cổ bằng tre được chuyển thành sắp đặt ánh sáng giữa trung tâm Hà Nội; sử thi được đưa vào tranh, sách tranh và những trải nghiệm dành cho trẻ nhỏ; nghệ nhân và cộng đồng Mường không đứng ngoài mà trực tiếp tham gia quá trình sáng tạo. Với giám tuyển Thân Thị Xuân, đưa di sản vào nghệ thuật đương đại không có nghĩa kể lại nguyên xi quá khứ, mà tạo một cánh cửa đủ hấp dẫn để công chúng hôm nay muốn đặt câu hỏi và tự tìm đường đi sâu hơn vào văn hóa.
Câu chuyện ấy bắt đầu không phải từ khu phố cổ, mà ở Yên Xuân – vùng đất phía Tây Hà Nội có cộng đồng người Mường sinh sống đông đảo.
Ngày 8/11, tại Đồi Ba Thang, thôn Yên Bình 1, Không gian văn hóa Lũng Trăng chính thức ra mắt và được công nhận trong Mạng lưới Không gian văn hóa sáng tạo Hà Nội năm 2026. Trên diện tích khoảng 4ha dưới chân núi Viên Nam, không gian này hướng tới kết nối cảnh quan sinh thái với văn hóa Mường, nghệ thuật và các hoạt động cộng đồng.
Một trong những hướng nghiên cứu mà người sáng lập, giám tuyển Thân Thị Xuân theo đuổi là đưa những lớp tri thức như Mo Mường, sử thi Đẻ đất – Đẻ nước, lịch Đoi, chiêng Mường và các kỹ năng bản địa vào những hình thức sáng tạo mới.
HanoiCreativeCity.com trò chuyện với bà về ranh giới giữa sáng tạo và tái hiện, vai trò của cộng đồng bản địa và cách một di sản truyền miệng có thể bước vào đời sống hôm nay.

Giám tuyển Thân Thị Xuân. Ảnh: BTC Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026
– Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội thường khiến người ta nghĩ ngay đến khu vực trung tâm, phố cổ, Kẻ Chợ. Vì sao bà lại chọn văn hóa Mường ở vùng ven làm điểm xuất phát?
Khi nhìn chủ đề “Thăng Long Kẻ Nghệ”, tôi nghĩ nếu chỉ đi sâu vào nội đô hay phố cũ thì vẫn chưa phải là toàn bộ Hà Nội.
Thủ đô hôm nay cần được nhìn trong một không gian rộng hơn. Công nghiệp văn hóa hay kinh tế sáng tạo cũng cần phát triển ra các vùng ven.
Yên Xuân là nơi cộng đồng người Mường vẫn sinh sống rất rõ nét ngay trong địa giới Hà Nội. Tôi nhận ra rằng trong những câu chuyện sáng tạo về Thủ đô, tiếng nói của các cộng đồng dân tộc thiểu số vẫn còn khá ít.
Trong khi đó, họ sở hữu rất nhiều tri thức bản địa được trao truyền qua nhiều thế hệ, phần lớn bằng thực hành và truyền miệng. Đó cũng là tri thức của hiện tại chứ không phải thứ chỉ thuộc về quá khứ.
Vì vậy tôi muốn thử làm một việc có tính tương phản: đưa văn hóa vùng ven về đối thoại với vùng lõi của thành phố.
– Trong kho tàng văn hóa Mường, vì sao bà đặc biệt lựa chọn Đẻ đất – Đẻ nước?
Đối với tôi, Đẻ đất – Đẻ nước giống như một khối tri thức rất lớn về thế giới quan của người Mường.
Muốn hiểu nó thì không thể tách khỏi Mo Mường.
Nếu nói tới Tây Nguyên người ta nghĩ tới cồng chiêng, nói tới người Thái nghĩ tới xòe, thì nói tới văn hóa Mường không thể bỏ qua Mo.
Qua lời Mo, con người được kể lại câu chuyện đất hình thành ra sao, nước sinh ra thế nào, con người xuất hiện như thế nào, nhà sàn được dựng ra sao…
Điều làm tôi đặc biệt ấn tượng là những câu chuyện về nguồn gốc thế giới lại được cất lên trong nghi lễ tiễn một con người rời khỏi thế giới này.
Ở đó có một vòng tuần hoàn rất đẹp: khi một người ra đi, họ lại được nghe câu chuyện mình và thế giới đã được sinh ra từ đâu.
– Nhưng bà nói rằng “đưa Đẻ đất Đẻ nước vào hiện tại không phải là kể lại nguyên xi một sử thi”. Vì sao?
Bởi vì nếu chỉ kể lại nguyên văn, tôi nghĩ sẽ rất khó để một người trẻ chưa biết gì về văn hóa Mường bước vào.
Câu hỏi của tôi là: làm thế nào để họ nhìn thấy một thứ gì đó trước tiên và cảm thấy tò mò?
Vì thế, trong dự án lần này, tôi không cố đưa toàn bộ sử thi lên thành một tác phẩm khổng lồ. Tôi chọn một lớp tri thức cụ thể để chuyển hóa: lịch Đoi.
Đây là cách người Mường quan sát ngày tháng, thời tiết, Mặt Trăng và sao Đoi để xác định thời điểm phù hợp cho nhiều công việc trong đời sống.
Bộ lịch truyền thống được làm bằng những thanh tre, có các ký hiệu khắc để ghi nhớ ngày tốt, ngày xấu và những kinh nghiệm được tích lũy trong quá trình sống với thiên nhiên.
Tôi muốn khi người trẻ nhìn thấy một hình thức rất lạ giữa quảng trường, họ tự hỏi: “Đây là cái gì?”, “Vì sao trên đó có những ký hiệu này?”.
Từ câu hỏi ấy, chúng ta mới bắt đầu kể về người Mường.
– Nghĩa là tác phẩm nghệ thuật không có nhiệm vụ giải thích hết?
Đúng vậy.
Tôi rất cần công chúng đặt câu hỏi.
Nếu chúng ta đưa một khối thông tin rất lớn ra ngay từ đầu thì người trẻ có thể mệt. Tôi thường gọi đó là một dạng “mệt mỏi bảo tàng”: có rất nhiều hiện vật và rất nhiều lời giải thích nhưng người xem không còn tò mò nữa.
Tôi muốn làm ngược lại.
Trước hết họ nhìn thấy một hình ảnh đẹp hoặc lạ. Sau đó họ tò mò. Khi có câu hỏi, họ mới muốn tìm hiểu.
Nghệ thuật là cánh cửa đầu tiên. Qua cánh cửa nghệ thuật, họ bước tới văn hóa.
– Từ lịch Đoi bằng tre, nhóm đã chuyển nó thành một sắp đặt đương đại như thế nào?
Vật liệu đối với tôi rất quan trọng. Nó phải có mối liên hệ thật với đời sống của cộng đồng, chứ không chỉ đẹp.
Người Mường sống gần núi rừng và tre xuất hiện rất nhiều trong cuộc sống của họ. Lịch Đoi nguyên gốc cũng gắn với tre.
Vì thế, khi phát triển tác phẩm, chúng tôi vẫn lấy tinh thần của tre làm cơ sở, sau đó kết hợp gỗ và giấy dó để tạo ra hệ đèn.
Ý tưởng đã trải qua nhiều phiên bản.
Ban đầu chúng tôi làm thân bằng tre, hai bên có bề mặt giấy và sử dụng LED để ánh sáng hắt ra. Sau đó có phiên bản bằng gỗ, khắc trực tiếp các dấu hiệu lên bề mặt.
Phiên bản sau cùng tiếp tục điều chỉnh cấu trúc và lớp giấy để khi phát sáng vẫn gợi được hình dáng của thanh lịch truyền thống nhưng trở thành một vật thể có ngôn ngữ khác.
– Tại sao lại phải có ánh sáng?
Một thanh lịch tre bình thường gần như không có yếu tố âm thanh hay ánh sáng.
Nhưng khi đưa nó vào quảng trường, tôi muốn tạo một trải nghiệm khác.
Hệ đèn chỉ thực sự bộc lộ vẻ đẹp vào buổi tối. Ánh sáng đi qua giấy dó không quá mạnh, khá nhẹ và có phần huyền bí.
Tôi muốn người xem có cảm giác mình đang đứng trước một hệ tri thức mà mình chưa hiểu hết.
Không phải một biển thông tin nói ngay với họ “đây là lịch Đoi của người Mường”, mà trước hết là một vật thể khiến họ muốn tiến lại gần.
– Ngoài lịch Đoi, bà còn chuyển Đẻ đất – Đẻ nước sang những hình thức nào?
Một trong những việc nhóm đang làm là chuyển các lớp nội dung của sử thi thành tranh.
Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi xây dựng một hệ tranh tương ứng với 24 phần mà nhóm sử dụng để diễn giải câu chuyện. Mỗi phần được cô đọng lại bằng hình ảnh và những câu chữ ngắn.
Ví dụ trong sử thi có câu chuyện giải thích vì sao người Mường dựng nhà sàn và tri thức dựng nhà được hình dung qua cấu trúc của con rùa.
Những câu chuyện như vậy rất giàu hình ảnh.
Từ hệ tranh đó, chúng tôi tiếp tục nghĩ tới sách tranh, thậm chí hướng tới trẻ mầm non và thiếu nhi.
Tôi muốn một đứa trẻ chưa biết gì về sử thi vẫn có thể cầm cuốn sách, nhìn tranh và muốn hỏi tiếp.
– Khi chuyển một di sản có tính thiêng và gắn sâu với cộng đồng sang nghệ thuật đương đại, đâu là ranh giới mà người làm sáng tạo không nên vượt qua?
Đây là điều tôi rất quan tâm.
Tôi không nghĩ một giám tuyển có thể tự mình đứng ngoài cộng đồng rồi diễn giải tất cả theo ý mình.
Trong nhóm của chúng tôi có những nghệ sĩ là người Mường. Chẳng hạn NSƯT Hồng Tam trực tiếp tham gia vào các hoạt động nghệ thuật. Khi có những người thực sự thuộc cộng đồng cùng tham gia, tôi cảm thấy yên tâm hơn rất nhiều trong các quyết định nghệ thuật.
Ngoài ra, trong quá trình tìm hiểu văn hóa Mường, tôi gặp nhiều nghệ nhân, nghệ sĩ và những người nắm giữ tri thức truyền thống.
Có những kiến thức không thể học bằng cách hỏi – đáp thông thường.
– Bà có thể kể một trải nghiệm như vậy?
Lần đầu tôi tìm hiểu sâu về văn hóa Mường, tôi gặp nghệ nhân Đinh Ngọc Lương.
Thay vì ngồi xuống và nói “tôi sẽ dạy chị điều này”, anh ấy hát một câu giao duyên.
Thông qua câu hát ấy, kiến thức được truyền cho tôi theo đúng một cách rất dân gian.
Tôi nghĩ đó là lúc hai người thực sự “chạm” được vào nhau.
Tôi cũng từng gặp các Mo Mường. Không phải lúc nào cũng có thể đề nghị một Mo cất lên những lời Mo, bởi với họ những câu ấy mang sức nặng tinh thần rất lớn.
Chỉ khi có niềm tin, sự trao truyền mới xảy ra.
Điều đó khiến tôi hiểu rằng làm việc với di sản không chỉ là lấy thông tin. Nó là xây dựng một mối quan hệ.
– Vậy cộng đồng bản địa đứng ở đâu trong dự án?
Họ phải là chủ thể.
Không chỉ là người được mời đến biểu diễn một tiết mục sau khi nghệ sĩ đã thiết kế xong tất cả.
Ngoài tác phẩm sắp đặt, chúng tôi còn tổ chức chương trình có chiêng Mường, múa dân gian và những bài hát của chính cộng đồng.
Ở Lũng Trăng cũng vậy, chúng tôi muốn nghệ nhân và người dân cùng tham gia kể câu chuyện.
Nếu người làm sáng tạo lấy chất liệu của một cộng đồng nhưng tiếng nói của cộng đồng biến mất thì tôi nghĩ có vấn đề.
– Bà mong người trẻ sẽ mang gì về sau khi nhìn thấy những tác phẩm này?
Tôi không mong họ phải hiểu hết Đẻ đất – Đẻ nước chỉ sau một lần xem.
Tôi mong trước tiên họ thấy đẹp.
Sau đó họ thấy lạ.
Rồi họ đặt câu hỏi.
Khi nghệ thuật khiến họ muốn tìm hiểu văn hóa của người Mường, lúc ấy dự án đã mở được một cánh cửa.
Trong nhóm của tôi có những bạn sinh viên rất trẻ đã chọn văn hóa Mường làm đề tài tốt nghiệp. Đó là điều tôi thấy rất đáng quý.
Nếu từ một tác phẩm, một người trẻ bắt đầu một nghiên cứu, một thiết kế hay một dự án mới về văn hóa bản địa, thì di sản đã không còn đứng yên.
Nó bắt đầu tiếp tục sống.
———–
Không gian văn hóa Lũng Trăng hiện được định hướng phát triển thành nơi kết nối nghệ nhân với nghệ sĩ, cộng đồng địa phương với du khách và văn hóa bản địa với các thực hành sáng tạo mới. Trong lễ ra mắt ngày 8/11, “Chuyện kể xứ Mường” đã giới thiệu Mo Mường, sử thi Đẻ đất – Đẻ nước, chiêng Mường cùng các tác phẩm hội họa và sắp đặt lấy cảm hứng từ lịch Đoi.
Với Thân Thị Xuân, đó không chỉ là một dự án trưng bày.
Nó đặt ra một câu hỏi rộng hơn cho Hà Nội – Thành phố Sáng tạo: khi không gian sáng tạo mở rộng ra ngoài lõi đô thị, liệu những cộng đồng bản địa có thể tham gia không chỉ với tư cách “chất liệu văn hóa”, mà như những người đồng sáng tạo và cùng hưởng lợi từ giá trị mới được hình thành?









