Đóng

Đoàn Kỳ Thanh: Đánh thức những góc phố bình thường để tạo nên một Hà Nội ngỡ ngàng

Một mảng tường rêu mốc, một góc ngõ bị lãng quên hay một công trình cũ kỹ giữa phố phường có thể trở thành tác phẩm nghệ thuật? Với kiến trúc sư, giám tuyển Đoàn Kỳ Thanh, câu trả lời không chỉ nằm ở tài năng của nghệ sĩ, mà còn ở cách cộng đồng nhìn nhận và ứng xử với không gian sống. Đó cũng là triết lý ông theo đuổi trong dự án “Ngỡ ngàng Hà Nội” – một hành trình đưa nghệ thuật đường phố trở thành một phần của đời sống đô thị.

Kiến trúc sư, giám tuyển Đoàn Kỳ Thanh. Ảnh: NVCC

Khi một mảng rêu cũng có thể trở thành tác phẩm nghệ thuật

Một mảng rêu loang lổ trên tường, với nhiều người, chỉ là dấu vết của thời gian và sự xuống cấp. Nhưng dưới con mắt nghệ sĩ, những vệt màu tự nhiên, hình dáng bất định ấy có thể gợi lên một bức tranh thủy mặc. Chỉ cần thêm vài nét màu, một hình ảnh mới xuất hiện, khiến người đi đường bất chợt dừng lại.

Đó là một trong những ví dụ kiến trúc sư Đoàn Kỳ Thanh đưa ra khi nói về dự án “Ngỡ ngàng Hà Nội”.

“Thực ra ở đây, ngỡ ngàng không phải là cái gì ghê gớm cả”, ông chia sẻ. Theo ông, điều kỳ diệu có thể bắt đầu từ chính những không gian hết sức bình thường, khi con người thay đổi cách nhìn, cách suy nghĩ và cách sáng tạo.

Khác với những tác phẩm được sáng tác hoàn chỉnh rồi mang đến trưng bày, nghệ thuật đường phố có khả năng nảy sinh từ chính nơi nó hiện diện. Một vết nứt, viên gạch vỡ hay mảng tường cũ không nhất thiết là khiếm khuyết cần che lấp. Chúng có thể trở thành một phần ngôn ngữ của tác phẩm, thậm chí là điểm khởi đầu cho ý tưởng sáng tạo.

Điều quan trọng, theo ông, là tác phẩm phải có quan hệ với nơi chốn, với ký ức và đời sống của cộng đồng xung quanh. Nghệ thuật không đơn thuần được đặt vào không gian, mà phải được sinh ra từ không gian ấy.

Tư tưởng này là nền tảng của “Ngỡ ngàng Hà Nội” (Hanoi Surprises) – dự án kết nối nghệ thuật tại các không gian công cộng, được giới thiệu trong Chương trình Phát triển Hạ tầng Sáng tạo của Thủ đô năm 2026.

Theo phương án nghiên cứu được công bố, dự án khảo sát 46 địa điểm thuộc năm nhóm không gian: Di sản, Kẻ Chợ, Tương lai, Sinh thái và Cộng đồng. Từ những con ngõ phố cổ, trạm biến áp, gầm cầu đến sân chung khu tập thể, dự án hướng tới lựa chọn những địa điểm có tiềm năng thay đổi diện mạo và trải nghiệm đô thị thông qua nghệ thuật.

Trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, “Ngỡ ngàng Hà Nội” được định hướng triển khai các điểm can thiệp nghệ thuật tại những không gian được lựa chọn trên cơ sở khảo sát.

Nhưng với Đoàn Kỳ Thanh, điều đáng quan tâm hơn số lượng tác phẩm là khả năng hình thành một cách ứng xử mới với thành phố.

Tác phẩm nghệ thuật thuộc dự án “Ngỡ ngàng Hà Nội”, góp phần biến không gian đô thị quen thuộc thành điểm nhấn sáng tạo. Ảnh: NVCC

Từ ký ức về que kem Tràng Tiền đến câu chuyện của một góc phố

Trong cuộc trò chuyện, Đoàn Kỳ Thanh nhắc đến một ý tưởng nghệ thuật gắn với ký ức về kem Tràng Tiền.

Theo lời ông, tại một ngõ nhỏ gần phố Tràng Tiền, nhóm sáng tạo đã sử dụng hình ảnh một thiên thần mang kem đến cho mọi người. Một hình ảnh tưởng như giản dị, thậm chí có phần hóm hỉnh, lại có khả năng đánh thức những ký ức quen thuộc của người Hà Nội về món kem đã gắn bó với nhiều thế hệ.

Giá trị của tác phẩm không chỉ nằm ở hình ảnh được vẽ lên tường. Nó còn nằm ở mối liên hệ với lịch sử địa điểm và những trải nghiệm được cộng đồng chia sẻ.

Đó cũng là lý do ông đặc biệt nhấn mạnh yếu tố bản địa trong nghệ thuật công cộng.

Một tác phẩm có thể đẹp về hình thức nhưng vẫn trở nên xa lạ nếu không có sự kết nối với môi trường xung quanh. Ngược lại, một can thiệp rất nhỏ, khi chạm đúng ký ức của nơi chốn, lại có thể khơi gợi sự đồng cảm và khiến người dân nhìn không gian quen thuộc bằng một cảm xúc khác.

Cũng từ cách tiếp cận ấy, ông giới thiệu ý tưởng một tác phẩm điêu khắc lấy cảm hứng từ tranh dân gian Hàng Trống, Đông Hồ, với hình ảnh em bé và con gà, dự kiến đặt tại khu vực vườn hoa Hàng Trống.

Trong một bối cảnh mới, những hình tượng quen thuộc của nghệ thuật truyền thống có cơ hội hiện diện trong đời sống đương đại, không chỉ như di sản cần lưu giữ, mà như một nguồn cảm hứng tiếp tục được sáng tạo.

Một đề xuất khác sử dụng những mảng gương phản chiếu để cải thiện cảm nhận thị giác đối với một công trình nhà vệ sinh có hình thức chưa phù hợp với cảnh quan khu vực vườn hoa.

Những ý tưởng ấy cho thấy nghệ thuật công cộng không nhất thiết phải là công trình đồ sộ hoặc tốn kém. Đôi khi, điều cần thiết chỉ là một cách nhìn tinh tế, một giải pháp phù hợp và khả năng phát hiện giá trị ở nơi người khác chưa từng chú ý.

Tuy nhiên, làm đẹp không gian cũng không có nghĩa chỉ che đi những bất cập. Đối với kiến trúc sư Đoàn Kỳ Thanh, giá trị đầu tiên mà một tác phẩm nghệ thuật đường phố cần hướng tới là cải thiện chất lượng sống của cộng đồng.

Một địa điểm cần trở nên sạch sẽ hơn, an toàn hơn, văn minh hơn. Quan trọng hơn, người dân phải cảm nhận được giá trị của sự thay đổi và có mong muốn gìn giữ nó.

Khi người dân không còn đứng ngoài tác phẩm

Một trong những trải nghiệm khiến Đoàn Kỳ Thanh đặc biệt hào hứng là sự tham gia của cộng đồng trong quá trình khảo sát và thực hiện các hoạt động nghệ thuật.

Ông kể, trước khi bắt tay vào công việc, nhóm sáng tạo dành thời gian tìm hiểu địa điểm, ghi hình hiện trạng và trò chuyện với người dân. Những cuộc trò chuyện không chỉ để giới thiệu dự án, mà còn để lắng nghe cuộc sống thực tế: họ đang gặp những bất tiện gì, điều gì khiến họ khó chịu và họ mong muốn không gian xung quanh thay đổi ra sao.

Ban đầu, nhiều người chỉ tò mò quan sát. Nhưng khi hiểu được công việc của các nghệ sĩ, họ bắt đầu hào hứng tham gia.

Có người cùng dọn dẹp, người đóng góp ý tưởng, người mang nước uống và đồ ăn đến cho nhóm thực hiện. Theo lời ông, một số nghệ sĩ quốc tế khi đi ngang qua cũng dừng lại, cùng tham gia những hoạt động sáng tạo trên đường phố.

Sự chuyển biến từ tò mò sang tham gia ấy có ý nghĩa đặc biệt.

Bởi một tác phẩm nghệ thuật công cộng, dù được thực hiện bởi nghệ sĩ tài năng đến đâu, vẫn khó tạo ra giá trị bền vững nếu cộng đồng chỉ đóng vai trò người xem thụ động.

Khi người dân góp công sức, ý tưởng và tình cảm của mình, tác phẩm không còn là thứ được mang từ bên ngoài đến. Nó dần trở thành một phần không gian mà họ cảm thấy có trách nhiệm và tự hào.

Đoàn Kỳ Thanh ví nghệ sĩ như những hạt giống. Họ mang đến kỹ năng, phương pháp và những gợi mở ban đầu, nhưng chính cộng đồng mới là lực lượng có thể tiếp tục nuôi dưỡng và phát triển các hoạt động sáng tạo.

Đó cũng là cách ông lý giải về văn hóa, không phải như một tập hợp những sự kiện diễn ra trong năm, mà như những thói quen được bồi đắp qua đời sống thường ngày.

Ông nhắc đến khái niệm “pattern of life” – nếp sống – và cho rằng làm văn hóa trước hết phải góp phần xây dựng nếp sống, từ nhu cầu thưởng thức đến khả năng tự mình tạo ra những giá trị văn hóa.

Một cộng đồng biết quan tâm đến vẻ đẹp của con ngõ, mảng tường hay góc phố mình đang sống chính là một cộng đồng đang thực hành văn hóa.

Và từ đây, ông đưa ra một cách diễn đạt đầy thú vị: “Nghèo cho sang”.

Cái “sang” mà ông nói đến không nằm ở những công trình đắt tiền hay vẻ ngoài hào nhoáng, mà ở sự tinh tế trong cách con người chăm chút môi trường sống, tôn trọng người khác và cùng nhau kiến tạo cái đẹp.

Bức tranh tường mang đậm sắc màu văn hóa dân gian, biến một góc phố cũ của Hà Nội thành không gian nghệ thuật đầy sức sống. Ảnh: NVCC

Để nghệ thuật thực sự sống cùng thành phố

Đưa nghệ thuật vào không gian công cộng cũng đồng nghĩa với việc phải giải quyết những vấn đề không đơn giản về quyền sử dụng, quản lý, thẩm mỹ và trách nhiệm duy trì tác phẩm.

Đoàn Kỳ Thanh nhìn nhận rõ ranh giới giữa sáng tạo nghệ thuật và những can thiệp tùy tiện vào không gian chung.

Một bức tường có thể thuộc sở hữu của cá nhân, tổ chức hoặc nằm trong khu vực công cộng. Việc thực hiện tác phẩm phải có sự đồng thuận của chủ thể có quyền quản lý, sử dụng không gian. Nếu thiếu điều kiện ấy, hoạt động sáng tạo có nguy cơ trở thành hành vi vẽ bậy.

Bên cạnh đó là yêu cầu thẩm định về chất lượng nghệ thuật, nội dung và sự phù hợp với các giá trị văn hóa, xã hội.

Theo ông, tác phẩm không nhất thiết phải chuyển tải thông điệp lớn lao. Nó có thể gợi mở suy nghĩ về di sản, khơi dậy cảm hứng sáng tạo, hoặc đơn giản mang lại một khoảnh khắc vui vẻ cho người đi đường.

Nhưng dù lựa chọn cách biểu đạt nào, tác phẩm vẫn cần có trách nhiệm đối với nơi nó hiện diện.

Từ góc nhìn đó, thách thức của “Ngỡ ngàng Hà Nội” không dừng lại ở việc hoàn thành một số điểm nghệ thuật phục vụ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026.

Câu hỏi quan trọng hơn là: Sau lễ hội, ai sẽ tiếp tục chăm sóc tác phẩm? Cộng đồng có còn sử dụng và trân trọng không gian đó? Và những hoạt động sáng tạo có thể tiếp tục diễn ra mà không hoàn toàn phụ thuộc vào một sự kiện được tổ chức định kỳ hay không?

Đây cũng là bài toán lớn của phát triển hạ tầng sáng tạo đô thị: chuyển từ những can thiệp có thời hạn sang các không gian có khả năng vận hành và tạo giá trị lâu dài.

Từ một góc phố đẹp đến hệ sinh thái kinh tế sáng tạo

Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 diễn ra với tên gọi “Thăng Long Kẻ Nghệ”, chủ đề “Kinh tế sáng tạo”, đặt ra yêu cầu kết nối các hoạt động nghệ thuật với đời sống kinh tế, xã hội của thành phố.

Với Đoàn Kỳ Thanh, mối liên hệ ấy có thể bắt đầu từ những thay đổi rất cụ thể.

Một con phố trở nên hấp dẫn hơn có thể thu hút thêm người đến tham quan, trải nghiệm và chụp ảnh. Lượng khách tăng lên có thể mở ra cơ hội kinh doanh cho các cửa hàng, cơ sở dịch vụ trong khu vực.

Tuy nhiên, đó mới là khả năng cần được kiểm chứng bằng những kết quả thực tế. Tác động kinh tế lâu dài còn phụ thuộc vào chất lượng không gian, cách tổ chức hoạt động, khả năng duy trì sức hấp dẫn và mức độ hưởng lợi của cộng đồng địa phương.

Ở một tầng sâu hơn, ông kỳ vọng những tác phẩm nghệ thuật công cộng có thể tiếp tục khơi nguồn cho các sản phẩm sáng tạo phái sinh, đồng thời truyền cảm hứng cho thế hệ trẻ tham gia hoạt động văn hóa, nghệ thuật và kinh tế sáng tạo.

Như vậy, giá trị của một tác phẩm không chỉ được tính bằng số người đến xem, mà còn bằng những hoạt động và cơ hội sáng tạo có thể tiếp tục hình thành từ nó.

Đó cũng là điều dẫn tới một mong ước lớn hơn của kiến trúc sư Đoàn Kỳ Thanh: Hà Nội có được một “ngôi nhà chung” thực sự dành cho hệ sinh thái sáng tạo.

Một nơi có khả năng kết nối các nghệ sĩ, nhà thiết kế, cộng đồng, doanh nghiệp và những người đang tìm kiếm cơ hội đưa ý tưởng vào thực tiễn; một môi trường đủ sức nuôi dưỡng các sáng kiến thay vì để chúng tồn tại rời rạc.

Mong ước ấy phản ánh một vấn đề cốt lõi của thành phố sáng tạo: Không chỉ cần nhiều ý tưởng, mà còn cần những điều kiện để ý tưởng được thực hiện, phát triển và tạo ra giá trị.

Trở lại với mảng tường rêu mốc trong câu chuyện ban đầu, có thể thấy “ngỡ ngàng” không nhất thiết đến từ điều kỳ vĩ. Nó có thể xuất hiện khi một người đi qua con ngõ quen thuộc, bất chợt nhận ra vẻ đẹp chưa từng chú ý, rồi muốn làm điều gì đó để nơi mình sống trở nên tốt đẹp hơn.

Một thành phố sáng tạo không chỉ được hình thành bằng những công trình hay lễ hội lớn. Nó còn được nuôi dưỡng bằng hàng nghìn thay đổi nhỏ trong cách con người nhìn, yêu và cùng nhau chăm sóc thành phố của mình.

Và có lẽ, đó chính là sự “ngỡ ngàng” mà Đoàn Kỳ Thanh mong muốn đánh thức ở Hà Nội.