Đóng

Chuyện Đình Yên Thái: Khi tơ lụa kể lại ký ức nghề trong lòng phố cổ Hà Nội

Tại đình Yên Thái, số 8 ngõ Tạm Thương, triển lãm “Chuyện Đình Yên Thái” đưa nghề tơ lụa và những sáng tác nghệ thuật đương đại vào không gian kiến trúc truyền thống. Qua tranh lụa, nhiếp ảnh, khắc gỗ và nghệ thuật sắp đặt, những câu chuyện về nghề, về con người và ký ức văn hóa được kể bằng các hình thức biểu đạt mới.

Khung cửi và tơ, kén tằm được trưng bày tại đình. Ảnh: Hanoicreativecity.com

Từ những sợi tơ đến một tác phẩm nghệ thuật

Giữa không gian gỗ cổ kính của đình Yên Thái, một khung cửi truyền thống được đặt bên những nong kén tằm, cuộn tơ và các bó sợi nhuộm nhiều màu. Phía trên, những hình khối gợi liên tưởng đến kén tằm phát sáng giữa các dải lụa buông xuống từ mái đình. Những sợi chỉ căng từ khung cửi lên cao kết nối các thành phần của sắp đặt, tạo nên một không gian vừa gần gũi với nghề dệt, vừa mang ngôn ngữ tạo hình đương đại.

Bên cạnh những hiện vật và dụng cụ làm nghề, tác phẩm Bãi bể nương dâu của nghệ sĩ Nguyễn Thị Hoài Giang mang đến một cách tiếp cận khác với chất liệu lụa.

Được sáng tác năm 2022, tác phẩm sử dụng một chiếc rèm lụa vàng kết từ 40 mét lụa, nặng khoảng 2 kg. Theo giới thiệu tại triển lãm, để làm nên lượng lụa ấy cần quá trình nuôi khoảng 12.000 con tằm, tiêu thụ 300 kg lá dâu và trải qua 31 ngày sản xuất.

Tác phẩm “Bãi bể nương dâu” của nghệ sĩ Nguyễn Thị Hoài Giang. Ảnh: Hanoicreativecity.com

Từ nuôi tằm, cho tằm nhả tơ tạo kén đến ươm tơ, đánh ống, lên guồng, dệt và may, từng công đoạn được tính toán như một phần cấu thành tác phẩm. Bên trong rèm lụa có một chiếc gối đặt con tằm vàng còn sống. Âm thanh khung cửi và guồng xe được ghi lại tại xưởng cũng được đưa vào không gian trưng bày.

Những con số và chi tiết ấy giúp người xem hình dung rõ hơn hành trình tạo nên một chất liệu vốn quen thuộc trong đời sống. Một tấm lụa không chỉ là sản phẩm cuối cùng của quá trình sản xuất, mà còn chứa đựng thời gian, sức lao động, kỹ năng và sự phối hợp của nhiều công đoạn.

Bằng cách đưa cả vật liệu, quá trình hình thành và âm thanh làm nghề vào tác phẩm, nghệ sĩ mở rộng trải nghiệm thưởng thức từ thị giác sang những liên tưởng về lao động thủ công.

Những câu chuyện văn hóa trên nền lụa

Diễn ra từ ngày 14 đến 28/11/2026, triển lãm “Chuyện Đình Yên Thái” thuộc dự án nghệ thuật “Chuyện Đình trong Phố”, do nghệ sĩ, giám tuyển Nguyễn Thế Sơn phát triển từ năm 2024. Đây là một hoạt động trong cụm “Chuyện nghề qua phố” của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026.

Không gian triển lãm là đình Yên Thái, nơi thờ Nguyên phi Hoàng Thái hậu Ỷ Lan. Việc đưa các sáng tác nghệ thuật vào ngôi đình tạo nên sự gặp gỡ giữa một không gian tín ngưỡng truyền thống và những cách biểu đạt của nghệ sĩ hôm nay.

Nếu Bãi bể nương dâu tập trung vào quá trình tạo nên chất liệu, thì tác phẩm Người con gái hái dâu của nghệ sĩ Trần Thị Hội lại sử dụng lụa để kể một câu chuyện lịch sử.

Bộ ba tranh lụa sáng tác năm 2023 lấy cảm hứng từ cuộc đời Nguyên phi Ỷ Lan, đồng thời gợi mở góc nhìn về vai trò của người phụ nữ trong lịch sử. Nghệ sĩ kết hợp phong cách mỹ nhân họa thuộc dòng tranh Ukiyo-e Nhật Bản với những họa tiết dân gian Việt Nam. Các bức tranh được vẽ trên lụa, bồi giấy dó và tổ chức thành một bố cục sắp đặt.

Sự kết hợp ấy cho thấy chất liệu truyền thống có thể tiếp nhận nhiều ảnh hưởng thẩm mỹ khác nhau mà vẫn giữ được mối liên hệ với câu chuyện văn hóa Việt Nam.

Ở tác phẩm Tuổi thơ, nghệ sĩ Thanh Hương đưa hình tượng chú lợn trong tranh dân gian Kim Hoàng vào tranh lụa, đặt bên những hình ảnh về trẻ thơ và thiên nhiên. Các yếu tố quen thuộc của văn hóa dân gian được chuyển sang một chất liệu và hình thức thể hiện khác, gợi nhớ ký ức tuổi nhỏ và những giá trị thẩm mỹ từng hiện diện trong đời sống nhiều thế hệ.

Triển lãm còn giới thiệu tranh lụa của Phạm Thủy Tiên và An Nguyễn; tác phẩm nhiếp ảnh in UV của Nguyễn Thế Sơn; tranh khắc gỗ của Phạm Hùng Anh; cụm tác phẩm sắt cắt của Vũ Xuân Đông cùng các sáng tác sắp đặt của Trang Lê.

Những chất liệu và kỹ thuật khác nhau tạo nên một cuộc đối thoại giữa các phương tiện nghệ thuật. Trong đó, di sản không chỉ xuất hiện như đề tài để tái hiện, mà còn trở thành nguồn chất liệu, hình tượng và cảm hứng cho sáng tạo.

Tác phẩm tái hiện quá trình ươm tơ dệt vải. Ảnh: Hanoicreativecity.com

Khi ngôi đình trở thành không gian đối thoại

Điểm đáng chú ý của “Chuyện Đình Yên Thái” là cách tổ chức triển lãm trong chính một công trình kiến trúc di sản.

Những cột gỗ, hệ thống vì kèo, các mảng chạm trang trí và nền gạch cổ không chỉ tạo nên bối cảnh trưng bày, mà còn tham gia vào trải nghiệm của người xem.

Các dải lụa màu được treo dọc theo không gian đình; khung cửi, nong kén, các cuộn tơ và dụng cụ dệt xuất hiện bên những sáng tác nghệ thuật. Sự hiện diện đồng thời của hiện vật làm nghề và tác phẩm đương đại giúp người xem nhận ra mối liên hệ giữa chất liệu, kỹ thuật truyền thống và thực hành sáng tạo.

Cách trưng bày này cũng đặt ra một vấn đề rộng hơn về việc phát huy giá trị các không gian di sản trong đô thị.

Trong lịch sử Thăng Long – Kẻ Chợ, nhiều ngôi đình không chỉ là nơi thực hành tín ngưỡng mà còn gắn với đời sống cộng đồng của những người từ các làng quê lên kinh thành làm nghề và buôn bán. Theo thời gian, nhiều nghề thủ công đã thay đổi hoặc không còn giữ vị trí như trước, nhưng dấu tích về các cộng đồng nghề vẫn hiện diện trong tên phố, kiến trúc và những công trình tín ngưỡng.

Dự án “Chuyện Đình trong Phố” khai thác chính mối liên hệ này, đưa nghệ thuật đương đại trở lại các địa điểm mang ký ức nghề nghiệp và đời sống đô thị.

Trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, dự án được triển khai tại nhiều ngôi đình và không gian di sản trong khu phố cổ, kết nối với các hoạt động tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám và khu vực chợ Đồng Xuân.

Mỗi địa điểm giới thiệu một câu chuyện riêng về nghề, về cộng đồng và những giá trị văn hóa đã góp phần hình thành diện mạo đô thị Hà Nội.

Tại đình Yên Thái, câu chuyện ấy được thể hiện nổi bật qua chất liệu lụa, từ kỹ thuật sản xuất thủ công đến những cách khai thác trong nghệ thuật thị giác.

Bên cạnh hoạt động trưng bày, chương trình còn giới thiệu nghề dệt, sản phẩm lụa truyền thống và các hoạt động trải nghiệm, tạo cơ hội để công chúng tiếp cận gần hơn với những kỹ thuật làm nghề.

Tơ tằm thành phẩm được trưng bày tại đình. Ảnh: Hanoicreativecity.com

Để di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống

Nhìn từ “Chuyện Đình Yên Thái”, việc kết hợp nghệ thuật đương đại với không gian di sản mang đến những khả năng đáng quan tâm.

Trước hết, nghệ thuật có thể giúp công chúng tiếp cận các tri thức nghề truyền thống qua trải nghiệm trực quan, thay vì chỉ thông qua tư liệu giới thiệu. Những công đoạn nuôi tằm, ươm tơ, dệt lụa vốn diễn ra tại các cơ sở sản xuất được chuyển thành một câu chuyện có thể quan sát, tìm hiểu và cảm nhận trong không gian triển lãm.

Đồng thời, những sáng tác dựa trên chất liệu lụa, tranh dân gian và hình tượng lịch sử cho thấy di sản vẫn có thể tiếp tục được diễn giải bằng tư duy thẩm mỹ đương đại.

Với không gian đình cổ, sự hiện diện của các hoạt động nghệ thuật cũng mở ra thêm cơ hội tiếp cận công chúng. Tuy nhiên, hiệu quả lâu dài còn phụ thuộc vào việc duy trì hoạt động phù hợp với đặc điểm kiến trúc, chức năng tín ngưỡng và đời sống của cộng đồng gắn bó với di tích.

“Chuyện Đình Yên Thái” là một thử nghiệm cụ thể theo hướng đó. Thay vì đưa di sản ra khỏi bối cảnh vốn có để giới thiệu trong một không gian trưng bày độc lập, triển lãm đưa người xem đến với chính ngôi đình, nơi kiến trúc, lịch sử và nghệ thuật cùng hiện diện.

Từ những nong kén, khung cửi đến các tác phẩm lụa đương đại, câu chuyện nghề được tiếp nối bằng những hình thức mới. Và trong lòng phố cổ Hà Nội, ngôi đình trở thành nơi công chúng không chỉ tìm hiểu những giá trị đã được lưu giữ, mà còn khám phá cách các giá trị ấy tiếp tục được sáng tạo trong đời sống hôm nay.

Thông tin triển lãm: “Chuyện Đình Yên Thái”, từ ngày 14 đến 28/11/2026, tại đình Yên Thái, số 8 ngõ Tạm Thương, Hà Nội. Mở cửa miễn phí. Giờ tham quan theo tài liệu chương trình: 8h–12h và 13h30–17h30 hằng ngày; 19h–22h tối thứ Sáu, thứ Bảy và Chủ nhật.