Đóng

Sống cùng dòng sông: Đánh thức hệ sinh thái xanh giữa lòng Hà Nội

Triển lãm “Sống cùng dòng sông – Tuyến đường sinh thái bờ vở sông Hồng” khai mạc ngày 17/11 tại Villa 49 Trần Hưng Đạo, kể câu chuyện hồi sinh không gian ven sông từ những nỗ lực của cộng đồng, nhà khoa học và giới thiết kế. Đây cũng là một cách tiếp cận đáng chú ý đối với phát triển đô thị bền vững.

Ông Phạm Tuấn Long, Giám đốc Sở Văn hóa, thể thao thành phố Hà Nội nghe giới thiệu về triển lãm. Ảnh: Hanoicreativecity.com

Khi dòng sông bước vào không gian di sản

Giữa không gian kiến trúc cổ của biệt thự 49 Trần Hưng Đạo, những bức ảnh về cây cỏ, chim hoang dã và cuộc sống ven sông Hồng đưa người xem đến một vùng thiên nhiên ít được biết tới ngay giữa lòng Hà Nội. Những vật dụng làm vườn, tư liệu về các hoạt động cộng đồng và hình ảnh những người dân cùng nhau cải tạo không gian xanh kể câu chuyện về một vùng đất đang từng bước hồi sinh.

Sáng 17/11, triển lãm “Sống cùng dòng sông – Tuyến đường sinh thái bờ vở sông Hồng” chính thức khai mạc với sự tham dự của ông Phạm Tuấn Long, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội; bà Anne-Louise Mesadieu, Phó Chủ tịch Hội đồng Vùng Île-de-France (Pháp); ông Eric Soulier, Tham tán Hợp tác và Hoạt động Văn hóa Đại sứ quán Pháp, Giám đốc Viện Pháp tại Việt Nam; cùng đại diện các cơ quan, tổ chức và cộng đồng địa phương.

Hoạt động nằm trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, đồng thời là một điểm nhấn của mùa văn hóa “Di sản Xanh” tại Villa 49 Trần Hưng Đạo.

Triển lãm giới thiệu hành trình hình thành Tuyến đường sinh thái bờ vở sông Hồng, dài hơn 2 km, kết nối hai công viên rừng Phúc Tân và Chương Dương ở hữu ngạn sông Hồng, thuộc địa bàn phường Hồng Hà.

Trưng bày về tuyến đường hệ sinh thái. Ảnh: Hanoicreativecity.com

Được khởi xướng từ năm 2024 bởi doanh nghiệp xã hội Think Playgrounds (TPG), Chi hội Nghiên cứu và Bảo tồn Chim hoang dã Việt Nam (VBCS), Hội Phụ nữ và cộng đồng địa phương, sáng kiến hướng tới mở rộng khả năng tiếp cận không gian ven sông, nâng cao hiểu biết về thiên nhiên và từng bước tạo dựng các cơ hội sinh kế xanh.

Điều đáng chú ý là dự án không bắt đầu từ một khu đất trống được quy hoạch để xây dựng công viên mới, mà từ chính vùng bờ vở từng chịu tác động của rác thải, các hoạt động sử dụng đất tự phát và sự đứt gãy của môi trường sống tự nhiên.

Hơn 200 loài thực vật và hành trình phục hồi sinh thái

Theo thông tin của Ban Tổ chức, quá trình bồi đắp phù sa và tái sinh tự nhiên trong khoảng 10 năm trở lại đây đã góp phần hình thành hệ sinh thái đa tầng tại khu vực bờ vở. Nơi đây hiện ghi nhận hơn 200 loài thực vật bản địa và khoảng 140 loài chim cư trú, di cư, cùng nhiều loài động vật khác.

Những con số ấy cho thấy vùng đất ven sông không chỉ có giá trị cảnh quan. Đây còn là môi trường sống của nhiều loài sinh vật, nơi thảm thực vật góp phần giữ đất, hạn chế xói lở, hỗ trợ lọc nước và duy trì các mối quan hệ sinh thái tự nhiên.

Trao đổi về dự án, ThS. Nguyễn Hoàng Hào, Phó Chủ tịch Chi hội Nghiên cứu và Bảo tồn Chim hoang dã Việt Nam, cho biết ông đã đồng hành cùng Think Playgrounds từ những ngày đầu hình thành ý tưởng xây dựng công viên rừng trong đô thị.

Theo ông, điều đáng ghi nhận không chỉ là kết quả cải tạo cảnh quan mà còn ở sự thay đổi trong tư duy quản lý và sử dụng không gian xanh. Việc tạo điều kiện để hệ sinh thái tự phục hồi, thay vì can thiệp quá mức bằng các giải pháp xây dựng và trang trí cảnh quan, đã mở ra một hướng tiếp cận có ý nghĩa đối với thành phố.

Tuy nhiên, chuyên gia cũng lưu ý rằng phục hồi hệ sinh thái là một quá trình lâu dài, không thể hoàn thành chỉ sau một hoặc hai năm.

Theo ThS. Nguyễn Hoàng Hào, một trong những chuyển biến bước đầu là các hoạt động khai thác và tác động tiêu cực tới sinh cảnh đã được hạn chế. Khi áp lực từ con người giảm xuống, thảm thực vật có điều kiện phục hồi, tạo nguồn thức ăn và nơi trú ngụ để các loài chim, động vật hoang dã từng bước quay trở lại. Ông cho rằng trong điều kiện thuận lợi, những tiến triển đáng kể có thể được ghi nhận sau khoảng 5–10 năm, nhưng việc phục hồi cần được theo dõi và duy trì liên tục.

Đối với ông, yếu tố quyết định còn nằm ở sự đồng thuận giữa chính quyền, cộng đồng và các nhà khoa học. Kinh nghiệm tham gia dự án cho thấy, khi chính quyền địa phương cùng người dân trực tiếp tham gia giải quyết vấn đề, các sáng kiến phục hồi sinh thái có nhiều cơ hội đi vào thực tế và được duy trì lâu dài.

Quan điểm ấy cũng lý giải vì sao triển lãm dành một phần quan trọng để giới thiệu những người đã đồng hành với dự án: các nhóm cộng đồng, hội phụ nữ, tình nguyện viên và những người tham gia chăm sóc, quan sát, gìn giữ môi trường ven sông.

Triển lãm thu hút đông đảo người yêu thiên nhiên. Ảnh: Hanoicreativecity.com

Một triển lãm, bốn hành trình khám phá

Không chỉ giới thiệu thành quả của dự án, triển lãm được tổ chức thành bốn không gian trải nghiệm, dẫn dắt công chúng tiếp cận hệ sinh thái sông Hồng từ nhiều góc nhìn.

Không gian trong nhà tái hiện quá trình hình thành tuyến đường sinh thái, từ thực trạng ban đầu đến những hoạt động cải tạo và phục hồi, qua tư liệu, hình ảnh và câu chuyện của cộng đồng.

Dọc lối đi phía phố Trần Hưng Đạo, người xem được tìm hiểu về thảm thực vật bản địa, trong đó có những loài cây gắn với tri thức dân gian và đời sống cư dân ven sông.

Những người bạn đồng hành_ trong hành trình khai mở. Ảnh: Hanoicreativecity.com

Khu sân sỏi cạnh nhà kính giới thiệu các loài chim hoang dã, giúp công chúng nhận thức rõ hơn vai trò của bờ vở sông Hồng trong hành lang di cư của chim.

Không gian thứ tư giới thiệu phương án thiết kế Vườn Di sản dự kiến, hướng tới một môi trường kết hợp cảnh quan tự nhiên, tri thức bản địa, giao lưu văn hóa và giáo dục thiên nhiên.

Những trải nghiệm ấy góp phần chuyển tải một thông điệp quan trọng: bảo tồn thiên nhiên không chỉ là nhiệm vụ của giới khoa học hay các cơ quan quản lý. Đó còn là quá trình hình thành tri thức, tình cảm và ý thức trách nhiệm của cộng đồng đối với môi trường sống.

Trong những ngày đầu mở cửa, triển lãm đã thu hút nhiều khách tham quan, trong đó có đại diện các tổ chức quốc tế, giới chuyên môn và những người yêu thiên nhiên. Các tấm giấy ghi lời nhắn, cảm nhận và đề xuất của công chúng được đặt tại khu trưng bày, tạo thêm một hình thức tương tác giữa người xem với dự án.

Những lời nhắn được để lại triển lãm. Ảnh: Hanoicreativecity.com

Từ sáng kiến cộng đồng đến tư duy phát triển đô thị xanh

Triển lãm là kết quả hợp tác giữa Think Playgrounds, chính quyền Vùng Île-de-France, UBND thành phố Hà Nội, PRX Việt Nam, Hội Kiến trúc sư Hà Nội, VBCS, Hội Phụ nữ phường Hồng Hà và UBND phường Cửa Nam.

Sự kiện được triển khai trong khuôn khổ dự án hợp tác Việt – Pháp “Sống cùng dòng sông” (Vivre avec les Fleuves), do Đại sứ quán Pháp và Viện Pháp tại Việt Nam tài trợ thông qua Quỹ Fonds Équipe France. Dự án kết nối nghiên cứu khoa học, quy hoạch đô thị với các hoạt động văn hóa, giáo dục nhằm nâng cao nhận thức về những thách thức môi trường và xã hội tại các vùng ven sông.

Hội phụ nữ phường Hồng Hà – đơn vị hợp tác tích cực của dự án. Ảnh: Hanoicreativecity.com

Trường hợp bờ vở sông Hồng đặc biệt đáng chú ý trong bối cảnh Hà Nội đang định hướng phát triển sông Hồng thành trục không gian xanh, văn hóa và đổi mới sáng tạo của Thủ đô. Theo nội dung điều chỉnh tổng thể Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng được công bố trong tháng 11/2026, yêu cầu phát triển không gian hai bên sông phải gắn với bảo đảm an toàn thoát lũ và phát triển bền vững.

Ở quy mô cộng đồng, tuyến đường sinh thái bờ vở cho thấy một hướng tiếp cận bổ sung: không gian xanh có thể được hình thành từ việc khôi phục hệ sinh thái sẵn có, tổ chức các hoạt động phù hợp và khuyến khích người dân trực tiếp tham gia quản lý, chăm sóc.

Tuy nhiên, các kết quả bước đầu chưa đồng nghĩa với việc mọi vấn đề đã được giải quyết. Khả năng duy trì đa dạng sinh học, quản lý rác thải, bảo đảm an toàn mùa lũ và sự tương thích với quy hoạch vẫn là những yêu cầu cần được đánh giá trong quá trình phát triển tiếp theo.

Nhìn từ góc độ sáng tạo đô thị, giá trị của dự án không chỉ nằm ở việc tạo thêm một tuyến tham quan ven sông, mà còn ở khả năng kết nối tri thức khoa học, thiết kế cảnh quan và hành động cộng đồng để tìm lời giải cho những vấn đề thực tế.

Từ một vùng đất từng ít được chú ý, bờ vở sông Hồng đang trở thành nơi thử nghiệm những cách chung sống mới giữa con người và thiên nhiên.

Và từ không gian triển lãm ở Villa 49 Trần Hưng Đạo, câu chuyện ấy tiếp tục được lan tỏa, gợi mở một nhận thức giản dị nhưng quan trọng: phát triển đô thị xanh không nhất thiết luôn bắt đầu bằng những công trình mới, mà đôi khi bắt đầu từ việc nhận ra, gìn giữ và tạo điều kiện cho thiên nhiên hồi sinh.

Thông tin tham quan: Triển lãm mở cửa từ ngày 17/11 đến 13/12/2026 tại Villa 49 Trần Hưng Đạo, phường Cửa Nam, Hà Nội. Thời gian: 9h–12h và 14h–17h hằng ngày. Chương trình trải nghiệm cùng chuyên gia sinh thái diễn ra ngày 29/11; workshop về cây bản địa và chim hoang dã dự kiến tổ chức ngày 13/12, với hình thức đăng ký trước.