
“Di sản tự sinh”: Khi công nghệ mở thêm những cách kể chuyện văn hóa
Từ việc tái tạo hiện vật bằng công nghệ 3D đến chuyển hóa hoa văn dệt may thành âm nhạc điện tử, tọa đàm “Di sản tự sinh” tại Bảo tàng Hà Nội đã giới thiệu những cách tiếp cận mới trong bảo tồn và phát huy di sản. Các chuyên gia, nghệ sĩ cùng đặt ra vấn đề: Làm thế nào để công nghệ không chỉ giúp lưu giữ quá khứ mà còn đưa những giá trị văn hóa tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại?
Sáng 22/11/2026, tại Trung tâm Điều phối các hoạt động sáng tạo, Bảo tàng Hà Nội, tọa đàm “Di sản tự sinh” (Re-generative Heritage) diễn ra trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026. Chương trình do Lên Ngàn và Vietnam Media Lab thực hiện, với sự đồng hành của Bảo tàng Hà Nội.

Toàn cảnh toạ đàm “Di sản tự sinh”. Ảnh: Hanoicreativecity.com
Buổi trò chuyện quy tụ các chuyên gia, nghệ sĩ hoạt động trong lĩnh vực thiết kế, công nghệ và âm nhạc, tập trung vào khả năng ứng dụng công nghệ mới để bảo tồn, diễn giải và tái tạo di sản văn hóa.
Những vấn đề được trao đổi không chỉ liên quan đến kỹ thuật số hóa hiện vật, mà còn mở rộng sang nghệ thuật tự sinh, âm nhạc điện tử, lập trình sáng tạo và các hình thức tương tác giữa công chúng với di sản.
Khi hiện vật bước vào không gian số
Một trong những nội dung đáng chú ý tại tọa đàm là kinh nghiệm số hóa di sản văn hóa tại Việt Nam được bà Michal Teague, Phó chủ nhiệm bộ môn Thiết kế Ứng dụng Sáng tạo, và ông Ondris Pui, giảng viên cùng bộ môn tại Đại học RMIT Việt Nam, chia sẻ.
Từ năm 2019, hai chuyên gia đã tham gia những hoạt động hợp tác với Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam nhằm số hóa hiện vật và xây dựng các hình thức trưng bày trực tuyến.
Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào thiết bị chuyên dụng đắt tiền, nhóm nghiên cứu lựa chọn những công nghệ dễ tiếp cận, trong đó có kỹ thuật dựng mô hình ba chiều từ ảnh chụp (photogrammetry), tận dụng điện thoại thông minh để hỗ trợ quá trình số hóa.
Cách làm này đặc biệt có ý nghĩa đối với các bảo tàng còn hạn chế về nguồn lực. Nhân viên bảo tàng được hướng dẫn và tập huấn để có thể chủ động thực hiện quy trình ghi nhận, xử lý, lưu trữ và chia sẻ dữ liệu hiện vật.
Một kết quả cụ thể là dự án số hóa các hiện vật thuộc bộ sưu tập văn hóa trầu cau, sau đó phát triển thành không gian triển lãm ảo 3D với sự hỗ trợ của sáng kiến Europeana thuộc Liên minh châu Âu.
Trong không gian này, người xem có thể quan sát hiện vật từ nhiều góc độ, phóng to các chi tiết và tìm hiểu thông tin liên quan. Việc tiếp cận không còn bị giới hạn bởi khoảng cách địa lý hay điều kiện trưng bày trực tiếp.
Không gian số cũng tạo điều kiện để giới thiệu những nét tương đồng và khác biệt giữa văn hóa trầu cau Việt Nam với các quốc gia khác trong khu vực và trên thế giới.
Theo ông Ondris Pui, giá trị của công nghệ không chỉ nằm ở khả năng tạo ra những mô hình trực quan, mà còn ở việc giúp các đơn vị văn hóa có thể làm chủ công cụ và tiếp tục phát triển nội dung sau khi dự án kết thúc.
Từ việc số hóa hiện vật, các nhà nghiên cứu còn giới thiệu khả năng ứng dụng trí tuệ nhân tạo để xây dựng trải nghiệm tương tác, cho phép công chúng tìm hiểu câu chuyện của hiện vật thông qua giao diện trò chuyện.
Tuy nhiên, việc sử dụng AI trong môi trường bảo tàng cũng đòi hỏi cơ chế kiểm chứng thông tin, kiểm soát nội dung và cập nhật dữ liệu thường xuyên. Sự hấp dẫn của hình thức thể hiện không thể thay thế yêu cầu về tính chính xác của tri thức lịch sử, văn hóa.

Ông Ondris Pui, Giảng viên Thiết kế Ứng dụng Sáng tạo, Đại học RMIT Việt Nam chia sẻ tại tọa đàm. Ảnh: Hanoicreativecity.com
Từ hoa văn dệt may đến âm nhạc điện tử
Nếu công nghệ 3D mở rộng khả năng quan sát hiện vật, những thực hành nghệ thuật tự sinh lại cho thấy di sản có thể trở thành chất liệu cho các hình thức sáng tạo hoàn toàn khác.
Tại tọa đàm, TS. Renick Bell, nghệ sĩ lập trình âm nhạc trực tiếp (live coding), giới thiệu cách kết nối thiết kế dệt may với thuật toán và âm nhạc điện tử.
Thông qua một dự án tại Bảo tàng Triennale ở Italy, ông sử dụng những bản thiết kế dệt may của nhà thiết kế người Hà Lan Franz Dijkmeijer làm nguồn dữ liệu để phát triển tác phẩm âm thanh.
Các họa tiết và cấu trúc thị giác được chuyển hóa thông qua lập trình thành những chuỗi âm thanh, tạo nên một trải nghiệm nghệ thuật mới từ tư liệu thiết kế có sẵn.
Đây là cách tiếp cận đáng chú ý bởi di sản không chỉ được tái hiện đúng với hình thức ban đầu, mà còn có thể trở thành điểm khởi đầu cho một tác phẩm sáng tạo độc lập.
Người xem không chỉ quan sát hoa văn bằng thị giác mà còn có thể tiếp cận chúng thông qua thính giác, cảm nhận những mối liên hệ mới giữa hình ảnh, cấu trúc và âm thanh.
Thực hành này cũng gợi mở khả năng đưa các bộ sưu tập bảo tàng đến với công chúng thông qua biểu diễn nghệ thuật, trình diễn nghe nhìn và những hình thức trải nghiệm đa giác quan.
Ở một hướng tiếp cận khác, nhạc sĩ Trí Minh chia sẻ kinh nghiệm đưa chất liệu âm nhạc truyền thống Việt Nam vào sáng tác điện tử đương đại.
Từ những năm đầu thập niên 2000, nhạc sĩ Trí Minh đã tìm kiếm cách kết hợp âm sắc dân gian, âm thanh đô thị và các phương thức biểu đạt mới trong thực hành âm nhạc.
Theo cách tiếp cận được nhạc sĩ chia sẻ, việc sáng tạo từ di sản không nhất thiết phải tái hiện nguyên vẹn một làn điệu hay hình thức biểu diễn truyền thống. Quan trọng hơn là tìm hiểu những đặc điểm âm thanh, cấu trúc và tinh thần nghệ thuật để phát triển chúng trong ngôn ngữ âm nhạc đương đại.
Đáng chú ý, nhạc sĩ nhấn mạnh vai trò của những người đang trực tiếp thực hành nghệ thuật truyền thống. Họ cần được tham gia vào quá trình sáng tạo, thay vì chỉ đóng vai trò cung cấp chất liệu cho những sản phẩm mới.
Công nghệ là phương tiện, con người là trung tâm
Bên cạnh những ví dụ về ứng dụng công nghệ, tọa đàm còn dành sự quan tâm đến vai trò của thế hệ trẻ trong việc tiếp nhận và tiếp nối di sản.

Bà Michal Teague, Giảng viên phó Chương trình Thiết kế Ứng dụng Sáng tạo, Đại học RMIT Việt Nam chia sẻ. Ảnh: Hanoicreativecity.com
Từ kinh nghiệm giảng dạy tại Việt Nam, bà Michal Teague nhận thấy sự thay đổi trong thái độ của sinh viên đối với văn hóa truyền thống.
Theo bà, nếu trước đây một bộ phận sinh viên còn e dè khi giới thiệu bản sắc văn hóa Việt Nam, thì những năm gần đây, người trẻ ngày càng chủ động tìm hiểu, tự hào và sẵn sàng chia sẻ những giá trị văn hóa của mình.
Sự thay đổi này mở ra cơ hội để các hoạt động giáo dục, thiết kế và sáng tạo góp phần tạo nên những mối liên hệ mới giữa thế hệ trẻ với di sản.
Tuy nhiên, công nghệ chỉ thực sự phát huy tác dụng khi được lựa chọn phù hợp với nhu cầu thực tế của cộng đồng và các đơn vị quản lý di sản.
Một mô hình số hóa có thể mang lại hình ảnh đẹp và trải nghiệm hấp dẫn, nhưng giá trị lâu dài còn phụ thuộc vào khả năng cập nhật dữ liệu, bảo quản hệ thống, đào tạo nhân lực và duy trì hoạt động.
Đặc biệt, khi di sản được tái tạo bằng thuật toán hoặc trí tuệ nhân tạo, ranh giới giữa tư liệu gốc và nội dung được sáng tạo thêm cần được xác định rõ ràng, tránh để những diễn giải mới bị nhầm lẫn với thông tin lịch sử đã được kiểm chứng.
Nhìn từ những thực hành được giới thiệu tại tọa đàm, bảo tồn và sáng tạo không nhất thiết là hai hướng đi đối lập. Số hóa giúp lưu giữ, nghiên cứu và chia sẻ tri thức; nghệ thuật đương đại mở rộng khả năng tiếp nhận; còn sự tham gia của cộng đồng giúp những giá trị văn hóa tiếp tục được trao truyền.
Đối với Hà Nội, thành phố có hệ thống di sản phong phú và đang phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, những kinh nghiệm này gợi mở hướng kết nối giữa bảo tàng, cơ sở đào tạo, nghệ sĩ và các đơn vị công nghệ.
Từ một hiện vật được tái tạo trong không gian 3D đến những hoa văn trở thành âm thanh, công nghệ đang mở thêm những cách để công chúng gặp gỡ di sản.
Điều quan trọng không chỉ là tái hiện được quá khứ bằng những phương tiện hiện đại, mà còn là tạo điều kiện để những giá trị văn hóa ấy tiếp tục được tìm hiểu, diễn giải và sáng tạo bởi các thế hệ hôm nay.









