Đóng

Đằng sau “Chạm Đồng Xuân”: Khi người trong chợ có tiếng nói với nghệ thuật

Từ những hạt đỗ mua tại quầy hàng đến các tác phẩm sắp đặt âm thanh, nghệ thuật đương đại đang tìm cách hòa nhập với đời sống chợ Đồng Xuân. Đằng sau triển lãm “Chạm Đồng Xuân” là một quá trình nghiên cứu, đối thoại với cộng đồng kéo dài hơn một năm, trong đó sự đón nhận của những người sống và làm việc tại chợ được xem là yếu tố quyết định khả năng tồn tại lâu dài của các tác phẩm.

Không gian bên trong Chợ Đồng Xuân. Ảnh: BTC

Một cuộc triển lãm bắt đầu từ việc tìm hiểu ngôi chợ

Trong chuyến tham quan triển lãm “Chạm Đồng Xuân” ngày 18/11, giám tuyển Nguyễn Anh Tuấn dẫn các đại biểu đi qua những gian hàng, lối cầu thang và khoảng không gian chung của khu chợ, giới thiệu các tác phẩm nghệ thuật đang hiện diện giữa hoạt động buôn bán thường ngày.

Ở một khu vực, hệ giàn giáo kim loại nâng đỡ những khối điêu khắc được tạo nên từ các loại hạt quen thuộc. Tại những vị trí khác, các tác phẩm video, sắp đặt và âm thanh xuất hiện giữa quầy hàng, hành lang và những bức tường cũ. Cùng lúc, tiểu thương vẫn bán hàng, người vận chuyển tiếp tục công việc và khách mua sắm đi lại giữa các tầng chợ.

Đó là đặc điểm của triển lãm nghệ thuật đa giác quan “Chạm Đồng Xuân”, diễn ra từ ngày 14 đến 28/11/2026 trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026. Do giám tuyển Nguyễn Anh Tuấn phụ trách, Heritage Art Space phối hợp với Công ty Cổ phần Đồng Xuân tổ chức, triển lãm quy tụ 25 nghệ sĩ và nhóm nghệ sĩ trong nước, quốc tế.

Nhưng để các tác phẩm có thể hiện diện trong một khu chợ đang hoạt động, nhóm thực hiện đã phải bắt đầu từ công việc ít được nhìn thấy hơn: nghiên cứu đời sống của chính khu chợ.

Theo giám tuyển Nguyễn Anh Tuấn, quá trình chuẩn bị dự án kéo dài hơn một năm, với nhiều đợt khảo sát thực địa và làm việc cùng đơn vị quản lý chợ. Nhóm nghiên cứu tiến hành thu thập dữ liệu xã hội học, ghi nhận hàng vạn hình ảnh, phỏng vấn người lao động, tìm hiểu hoạt động kinh doanh và những thay đổi của không gian chợ theo các thời điểm trong ngày.

Việc khảo sát không chỉ tập trung vào kiến trúc hay những quầy hàng. Nhóm thực hiện còn ghi lại chân dung tiểu thương, hàng hóa, họa tiết vải, âm thanh và những câu chuyện gắn với các gia đình đã kinh doanh qua nhiều thế hệ.

Đặc biệt, nhóm nghiên cứu nhận thấy cộng đồng gắn bó với Đồng Xuân không chỉ gồm người bán hàng. Theo thông tin được đơn vị quản lý chợ cung cấp cho nhóm, có khoảng bảy nhóm người cùng tham gia vào đời sống khu chợ, bao gồm tiểu thương, người vận chuyển, lao động tự do, nhân viên vệ sinh, bảo vệ và các nhóm dịch vụ khác.

Có những người đã làm việc tại đây 20–30 năm. Họ thuộc về đời sống Đồng Xuân không kém những gian hàng hay công trình kiến trúc.

Với nhóm giám tuyển, nhận diện được những con người ấy là điều kiện cần thiết trước khi xây dựng bất kỳ hoạt động nghệ thuật nào.

Khi hàng hóa và không gian buôn bán trở thành chất liệu sáng tạo

Một kết quả dễ nhận thấy từ quá trình khảo sát là các nghệ sĩ đã lựa chọn những vật liệu có quan hệ trực tiếp với ngôi chợ.

Tác phẩm “Hạt” của Nghệ sĩ Lê Văn Sơn, người Việt sinh sống và làm việc tại Cologne (Đức). Ảnh: BTC

Trong tác phẩm Hạt, nghệ sĩ Lê Văn Sơn, người Việt Nam sinh sống và làm việc tại Cologne (Đức), sử dụng các loại đậu tương, đậu xanh, đỗ đen mua ngay tại chợ Đồng Xuân. Những hạt ngũ cốc được kết hợp với cấu trúc giàn giáo xây dựng, tạo thành các khối điêu khắc có hình thức và tỷ lệ khác nhau.

Sự kết hợp giữa hạt giống và giàn giáo gợi mở những liên tưởng về tự nhiên, sản xuất và hệ thống phân phối hàng hóa. Những vật liệu vốn được mua bán theo trọng lượng, số lượng trở thành đối tượng để người xem quan sát và suy ngẫm về giá trị của chúng.

Ở một hướng tiếp cận khác, nghệ sĩ Alexander “Pug” Williams (Australia) và Tuấn Nị (Việt Nam) thực hiện tác phẩm sắp đặt điêu khắc âm thanh Âm vang vọng Đồng Xuân. Những vật liệu quen thuộc như xốp, kim loại và các đồ vật đời thường được đưa vào một cấu trúc nghệ thuật có khả năng tạo ra âm thanh và tương tác với người xem.

Tác phẩm sắp đặt điêu khắc âm thanh “Âm vang vọng Đồng Xuân” do nghệ sĩ Alexander ‘Pug’ Williams (Australia) và Tuấn Nị (Việt Nam) thực hiện. Ảnh: BTC

Tại các khoảng không gian khác, những hình ảnh chuyển động, tác phẩm trình chiếu và sắp đặt thị giác tạo nên các điểm dừng bất ngờ giữa hành trình mua sắm.

Sự đa dạng ấy cho thấy nghệ thuật không nhất thiết phải sử dụng những chất liệu đắt tiền hoặc tách biệt với đời sống. Ngay trong một khu chợ, vật liệu, âm thanh, ký ức và hoạt động lao động cũng có thể trở thành nguồn cảm hứng sáng tạo.

Tuy nhiên, đối với giám tuyển Nguyễn Anh Tuấn, việc lấy cảm hứng từ chợ Đồng Xuân mới chỉ là một phần yêu cầu. Điều quan trọng hơn là tác phẩm phải tìm được mối quan hệ phù hợp với không gian và những con người đang sử dụng không gian ấy.

Tôn trọng nhịp sống trước khi tạo ra trải nghiệm mới

Trong quá trình nghiên cứu, nhóm thực hiện đã xây dựng các bản đồ ghi nhận mật độ sử dụng không gian và luồng di chuyển bên trong chợ.

Những dữ liệu ấy giúp xác định khu vực nào có mật độ người qua lại cao, khu vực nào có thể bố trí hoạt động sáng tạo mà ít ảnh hưởng đến việc kinh doanh.

Giám tuyển Nguyễn Anh Tuấn giải thích rằng khi đưa nghệ thuật vào một không gian đang hoạt động, tác phẩm chắc chắn sẽ sử dụng một phần diện tích và thời gian của những người vốn có mặt tại đó. Bởi vậy, việc lựa chọn địa điểm trưng bày không thể chỉ dựa trên hiệu quả thị giác.

Các dữ liệu khảo sát được chuyển tới nghệ sĩ Việt Nam và quốc tế để nghiên cứu, phát triển ý tưởng từ nhiều tháng trước Lễ hội.

Nhóm thực hiện cũng đặt ra những yêu cầu về đạo đức trong sử dụng hình ảnh và câu chuyện của người dân. Theo giám tuyển, việc ghi nhận chân dung, đời sống cá nhân và hoạt động kinh doanh phải bảo đảm sự tôn trọng, tránh xâm phạm quyền riêng tư hoặc biến người trong chợ thành đối tượng bị quan sát một chiều.

Đây là điểm khác biệt quan trọng giữa việc sử dụng chợ Đồng Xuân như một địa điểm triển lãm và việc xây dựng một dự án nghệ thuật thực sự gắn với cộng đồng.

Ở cách tiếp cận thứ nhất, không gian chủ yếu đóng vai trò phông nền cho tác phẩm. Trong cách tiếp cận thứ hai, những người đang sinh sống và lao động tại chợ trở thành một phần của quá trình hình thành, tiếp nhận và đánh giá nghệ thuật.

Giám tuyển Nguyễn Anh Tuấn dẫn các đại biểu và du khách tham quan triển lãm “Chạm Đồng Xuân”. Ảnh: BTC

Người trong chợ mới là những “chủ nhà”

Một câu chuyện được giám tuyển Nguyễn Anh Tuấn chia sẻ cho thấy sự tiếp nhận nghệ thuật đôi khi bắt đầu từ những hành động rất giản dị.

Trong thời gian các nghệ sĩ làm việc tại Đồng Xuân, một số tiểu thương đã quan tâm, mang đồ ăn, nước uống và hỗ trợ họ trong quá trình sáng tác.

Đặc biệt, có những tác phẩm video của nghệ sĩ nước ngoài mà người trong chợ chưa thực sự hiểu hết nội dung, nhưng họ vẫn chủ động quan tâm đến việc bật, tắt thiết bị và trông nom để tác phẩm không bị người qua lại vô tình làm hư hại.

Sự quan tâm ấy không nhất thiết đồng nghĩa với việc mọi người đã hiểu hoặc yêu thích tất cả các tác phẩm. Nhưng nó cho thấy một hình thức gắn bó đang từng bước hình thành giữa những người vốn xa lạ với nghệ thuật đương đại và các thực hành sáng tạo mới.

Theo giám tuyển Nguyễn Anh Tuấn, khi một tác phẩm được đưa vào chợ, những người sống và làm việc tại đây phải được tôn trọng như các chủ thể của không gian.

Ông ví họ là những “người chủ nhà”, bởi chính họ là những người đầu tiên nhận biết điều gì phù hợp hoặc không phù hợp với đời sống thường ngày.

Từ quan điểm ấy, khả năng một tác phẩm được tiếp tục lưu giữ sau Lễ hội không chỉ phụ thuộc vào đánh giá chuyên môn của nghệ sĩ hay giám tuyển, mà còn cần sự đồng thuận của cộng đồng và đơn vị quản lý chợ.

Nhóm tổ chức mong muốn một số tranh tường, tác phẩm sắp đặt có thể tiếp tục hiện diện tại Đồng Xuân sau ngày 28/11. Tuy nhiên, giám tuyển cũng thừa nhận rằng những tác phẩm không được chấp nhận hoặc không phù hợp với điều kiện vận hành sẽ phải được tháo dỡ.

Cách tiếp cận này không xem mọi thử nghiệm nghệ thuật đều đương nhiên cần được giữ lại. Thay vào đó, triển lãm trở thành một cơ hội để kiểm nghiệm khả năng chung sống giữa nghệ thuật và một không gian kinh tế, xã hội có lịch sử và những quy tắc vận hành riêng.

Sau triển lãm, điều gì có thể ở lại?

“Chạm Đồng Xuân” diễn ra trong bối cảnh Hà Nội đang tìm kiếm những phương thức phát triển không gian sáng tạo dựa trên di sản và đời sống đô thị.

Đối với chợ Đồng Xuân, các hoạt động nghệ thuật đã mở ra thêm những trải nghiệm cho công chúng và tạo cơ hội để nghệ sĩ, người làm thiết kế, tiểu thương cùng tiếp cận những cách sử dụng không gian mới.

Tuy nhiên, hiệu quả dài hạn của dự án không thể chỉ được đánh giá qua số lượng tác phẩm, lượt khách tham quan hay sự chú ý trong thời gian Lễ hội.

Một tác phẩm được giữ lại cần phù hợp với hoạt động kinh doanh, điều kiện bảo quản, chi phí vận hành và nhu cầu của những người sử dụng không gian. Xa hơn, các hoạt động sáng tạo còn có thể tạo cơ hội để tiểu thương tham gia phát triển sản phẩm, giới thiệu hàng hóa và kết nối với những nhóm khách hàng mới.

Đến thời điểm này, triển lãm vẫn đang diễn ra và chưa có cơ sở để kết luận những tác phẩm nào sẽ được duy trì lâu dài.

Dù vậy, những gì được chia sẻ từ quá trình thực hiện đã cho thấy một kinh nghiệm đáng chú ý: muốn đưa nghệ thuật vào không gian cộng đồng, trước hết cần hiểu cách cộng đồng ấy đang sống, lao động và sử dụng không gian.

Ở Đồng Xuân, giá trị của những thử nghiệm sáng tạo không chỉ nằm trong các tác phẩm được trưng bày. Nó còn nằm ở những cuộc gặp gỡ giữa nghệ sĩ và người bán hàng, ở sự quan tâm của người lao động đối với những điều mới mẻ, và ở khả năng hình thành một mối quan hệ lâu dài giữa nghệ thuật với đời sống Kẻ Chợ.