Ban Tổ chức Cuộc thi Thiết kế Không gian sáng tạo 2026 với chủ đề “Hà Nội – Đánh thức không gian đô thị” vừa công bố hướng dẫn chi tiết về việc hoàn thiện và nộp hồ sơ dự thi. Theo thông tin được Tạp chí Kiến trúc đăng ngày 29/9, thời hạn nhận bài là 17 giờ ngày 15/10/2026; các phương án dự kiến được chấm chọn trong tháng 10 và trao giải, triển lãm trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 vào tháng 11.

Lễ khởi động Chương trình phát triển hạ tầng sáng tạo tổ chức vào ngày 18/7/2026. Ảnh: hanoicreativecity.com

Thông báo mới đánh dấu giai đoạn cuối của quá trình tiếp nhận phương án cho một cuộc thi không chỉ đặt ra bài toán về kiến trúc hay cảnh quan, mà hướng tới câu hỏi rộng hơn: Hà Nội có thể làm gì với những không gian đô thị đang bị bỏ quên, sử dụng chưa hiệu quả hoặc chưa phát huy hết giá trị để chúng trở thành nguồn lực cho sáng tạo, văn hóa và đời sống cộng đồng?

Theo thể lệ chính thức được công bố trên website Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội, cuộc thi năm nay tập trung vào việc tìm kiếm các giải pháp cho những không gian cụ thể của thành phố, từ không gian công cộng, công trình phải chuyển đổi chức năng đến các khu vực có giá trị kiến trúc và văn hóa truyền thống. Điểm đáng chú ý là yêu cầu đặt ra không dừng ở hình thức thiết kế, mà mở rộng tới khả năng tổ chức, vận hành và tạo ra giá trị lâu dài cho đô thị.

Từ thiết kế một không gian đến thiết kế cách không gian được sử dụng

Trong nhiều năm, câu chuyện về không gian sáng tạo tại Hà Nội thường gắn với các địa điểm văn hóa, nghệ thuật, những khu vực được tái sử dụng cho hoạt động cộng đồng hoặc các chương trình diễn ra trong thời gian nhất định. Cuộc thi năm 2026 cho thấy phạm vi của khái niệm này đang được mở rộng.

Đối tượng của các phương án không chỉ là những công trình vốn được xác định là không gian văn hóa. Những khu dân cư, công viên, vườn hoa, quảng trường, tuyến phố, công trình công nghiệp cũ, thiết chế công cộng hay những không gian cần được tái thiết đều có thể trở thành đối tượng nghiên cứu và đề xuất.

Theo thể lệ, cuộc thi tổ chức các đề bài theo ba nhóm lớn. Nhóm thứ nhất hướng tới phát triển những không gian và hạ tầng có khả năng thúc đẩy sáng tạo trong đời sống đô thị. Nhóm thứ hai tập trung vào việc khai thác lại các công trình công nghiệp hoặc công trình cần di dời, chuyển đổi chức năng. Nhóm thứ ba liên quan tới bảo tồn và phát huy các giá trị của không gian kiến trúc, quy hoạch truyền thống.

Cách tiếp cận này cho thấy một thay đổi quan trọng: giá trị của một không gian không còn chỉ được xem xét thông qua hình thức kiến trúc, mà còn thông qua cách con người sử dụng, tương tác và tạo ra hoạt động trong đó.

Một nhà máy cũ, một nhà văn hóa, một vườn hoa hay một khoảng không gian công cộng không mặc nhiên trở thành “không gian sáng tạo” chỉ sau một lần cải tạo. Khả năng tồn tại lâu dài của nó còn phụ thuộc vào người sử dụng, mô hình vận hành, nguồn lực duy trì và mối quan hệ với cộng đồng xung quanh.

Ở góc độ này, bài toán mà cuộc thi đặt ra gần với việc “thiết kế một hệ sinh thái” hơn là chỉ thiết kế một công trình.

Một hành trình đã bắt đầu từ năm 2020

Cuộc thi năm 2026 không phải lần đầu Hà Nội tìm kiếm các ý tưởng nhằm khai thác và phát triển không gian sáng tạo.

Ngày 20/10/2020, Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội ban hành kế hoạch tổ chức Cuộc thi “Thiết kế Không gian sáng tạo Hà Nội”. Cuộc thi được phát động chính thức vào ngày 28/10 năm đó với mục tiêu tìm kiếm các ý tưởng mới trong thiết kế, quy hoạch và khai thác không gian sáng tạo, đồng thời phát huy lợi thế về công nghệ, nguồn lực con người và các giá trị văn hóa, lịch sử của Thủ đô.

Đến tháng 7/2021, Ban Tổ chức tiến hành chấm và lựa chọn các phương án tham gia vòng bình chọn. Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội cho biết chương trình khi đó tiếp tục hướng tới mục tiêu huy động sáng kiến để xây dựng, củng cố các không gian sáng tạo và hình thành một mạng lưới không gian văn hóa, sáng tạo phong phú trên địa bàn thành phố.

Kết quả cuộc thi được công bố trong năm 2021 với 18 giải thưởng ở ba nhóm đề bài: hạ tầng thúc đẩy sáng tạo; khai thác các công trình công nghiệp trong đô thị phải di dời hoặc chuyển đổi chức năng; và bảo tồn, phát huy giá trị không gian kiến trúc, quy hoạch truyền thống.

Cuối tháng 12/2021, các giải thưởng được trao trong khuôn khổ Tuần lễ Khơi nguồn sáng tạo tại Trung tâm Văn hóa nghệ thuật số 22 Hàng Buồm.

Nhìn từ tiến trình đó, cuộc thi năm 2026 có thể được xem như sự tiếp nối của một hướng thử nghiệm đã bắt đầu từ những năm đầu sau khi Hà Nội gia nhập Mạng lưới các Thành phố sáng tạo của UNESCO.

Đại biểu chụp ảnh lưu niệm tại lễ khởi động Chương trình Phát triển Hạ tầng Sáng tạo cùng Cuộc thi Đánh thức không gian sáng tạo 2026

Từ danh hiệu đến một cấu trúc sáng tạo của thành phố

Ngày 30/10/2019, UNESCO công bố 66 thành phố mới gia nhập Mạng lưới các Thành phố sáng tạo, trong đó Hà Nội được ghi danh ở lĩnh vực Thiết kế. Sau đợt mở rộng này, toàn bộ mạng lưới có 246 thành phố thành viên trên thế giới.

Điểm quan trọng hơn những con số là cam kết đi kèm với việc trở thành Thành phố sáng tạo.

UNESCO xác định các thành phố trong mạng lưới cùng hướng tới việc đưa văn hóa, sáng tạo và kinh tế sáng tạo trở thành một phần của chiến lược phát triển đô thị bền vững. Với Hà Nội, UNESCO cũng nhấn mạnh việc đặt văn hóa và sáng tạo vào trung tâm của phát triển, đồng thời khai thác nguồn lực văn hóa và sự tham gia của giới trẻ như những tác nhân của đổi mới và thay đổi xã hội.

Bởi vậy, sau gần bảy năm kể từ khi được ghi danh, câu hỏi dành cho Hà Nội không còn dừng ở việc thành phố có tổ chức thêm bao nhiêu sự kiện sáng tạo.

Một câu hỏi quan trọng hơn là: sáng tạo đã để lại những gì trong cấu trúc vật chất và đời sống thường nhật của thành phố?

Nếu các chương trình sáng tạo chỉ tồn tại trong thời gian một lễ hội, một triển lãm hay một chuỗi sự kiện, tác động của chúng sẽ khó vượt khỏi phạm vi truyền thông và trải nghiệm ngắn hạn. Nhưng nếu một hoạt động sáng tạo có thể làm thay đổi cách một nhà máy cũ được sử dụng, hồi sinh một khoảng không gian công cộng, tạo thêm sinh kế cho một làng nghề hoặc hình thành một nơi gặp gỡ thường xuyên của cộng đồng, sáng tạo bắt đầu trở thành một phần của hạ tầng đô thị.

Đó cũng là lý do câu chuyện “đánh thức không gian đô thị” có ý nghĩa vượt ra ngoài một cuộc thi thiết kế.

Không phải mọi khoảng trống đều cần trở thành “trung tâm sáng tạo”

Hà Nội có một nguồn tài nguyên không gian đa dạng: các công trình công nghiệp cũ, thiết chế văn hóa, quảng trường, công viên, vườn hoa, các khu dân cư, những công trình cần chuyển đổi chức năng, không gian ven đô và hệ thống làng nghề với những lớp giá trị văn hóa được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Tuy nhiên, phát triển hạ tầng sáng tạo không đồng nghĩa với việc biến mọi địa điểm thành một “creative hub”.

Mỗi không gian có lịch sử, chức năng, cộng đồng sử dụng và điều kiện kinh tế khác nhau. Có nơi phù hợp với các hoạt động nghệ thuật; có nơi cần ưu tiên sinh hoạt cộng đồng; có nơi có thể phát triển hoạt động thủ công, thiết kế, giáo dục hoặc thương mại sáng tạo; cũng có những địa điểm mà giải pháp tốt nhất đơn giản là làm cho chúng dễ tiếp cận, dễ sử dụng và thân thiện hơn đối với người dân.

Vì thế, thách thức lớn không phải là tạo ra càng nhiều không gian mang nhãn “sáng tạo” càng tốt, mà là tìm được chức năng mới phù hợp với từng địa điểm và xây dựng được một mô hình đủ khả năng duy trì sau giai đoạn đầu tư ban đầu.

Cuộc thi “Hà Nội – Đánh thức không gian đô thị” vì vậy có thể được nhìn như một phép thử cho cách Hà Nội tiếp tục cụ thể hóa danh hiệu Thành phố sáng tạo: từ những ý tưởng trên bản vẽ tới những mô hình có khả năng hoạt động trong thực tế.

Theo hướng dẫn mới nhất, các tác giả và nhóm dự thi phải hoàn thành hồ sơ trước 17 giờ ngày 15/10. Sau vòng chấm chọn trong tháng 10, các phương án dự kiến được giới thiệu tại Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 vào tháng 11.

Nhưng với một cuộc thi đặt mục tiêu “đánh thức” không gian đô thị, kết quả đáng chờ đợi có lẽ không chỉ nằm ở những phương án được trao giải.

Điều quan trọng hơn là liệu từ những bản vẽ và đề xuất ấy, Hà Nội có tìm được những mô hình đủ khả thi để tiếp tục thử nghiệm, điều chỉnh và đưa vào đời sống hay không.

Bởi một Thành phố sáng tạo không chỉ được nhận diện qua số lượng sự kiện hay những danh hiệu quốc tế. Nó được nhận diện rõ hơn qua cách sáng tạo tham gia vào việc giải quyết những vấn đề rất cụ thể của thành phố — và qua những không gian mà người dân thực sự có thể bước vào, sử dụng và cùng nhau tạo ra giá trị.