Ba mươi tác phẩm của sáu họa sĩ đang được trưng bày tại nhà Tiền đường, khu Thái học, Văn Miếu – Quốc Tử Giám trong triển lãm “Ngũ hình 3”, kéo dài từ ngày 24/10 đến 4/11. Không chỉ nối tiếp một chuỗi triển lãm đã diễn ra trong ba năm, sự kiện cho thấy Văn Miếu đang từng bước mở rộng vai trò: từ một di tích để tham quan, nghiên cứu lịch sử thành không gian thường xuyên đối thoại với nghệ thuật và sáng tạo đương đại.

Sáng 24/10, triển lãm mỹ thuật “Ngũ hình 3” khai mạc tại Di tích quốc gia đặc biệt Văn Miếu – Quốc Tử Giám, trong chuỗi hoạt động hướng tới kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076–2026).

Triển lãm do nhóm nghệ sĩ Ngũ Hình thực hiện, giới thiệu 30 tác phẩm của sáu họa sĩ tại nhà Tiền đường, khu Thái học. Các sáng tác khai thác nhịp sống thường nhật, thiên nhiên, lễ hội và những lớp văn hóa dân gian bằng nhiều cách diễn giải và chất liệu khác nhau.

Nếu chỉ nhìn riêng một triển lãm, đây có thể được xem như một hoạt động mỹ thuật trong không gian di sản.

Nhưng đặt “Ngũ hình 3” trong tiến trình ba năm gần đây, một chuyển động đáng chú ý hơn bắt đầu xuất hiện.

Ban Tổ chức tặng hoa cảm ơn các họa sĩ đã tham gia Triển lãm. Ảnh: Facebook Di tích Văn Miếu-Quốc Tử Giám

Ba năm, ba lần nghệ thuật trở lại Văn Miếu

“Ngũ hình” không phải lần đầu nhóm nghệ sĩ này làm việc tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám.

Tháng 3/2024, triển lãm “Ngũ hình” đầu tiên giới thiệu 24 tác phẩm của năm nghệ sĩ, sử dụng các chất liệu truyền thống như sơn mài, lụa, mực, màu tự nhiên trên giấy dó và giấy bản.

Năm 2025, “Ngũ hình 2” tiếp tục được tổ chức tại đây, với những thử nghiệm lấy cảm hứng từ mỹ thuật dân gian nhưng thể hiện bằng ngôn ngữ tạo hình đương đại.

Đến năm 2026, “Ngũ hình 3” trở lại với quy mô 30 tác phẩm của sáu họa sĩ.

Điều đáng chú ý vì thế không chỉ nằm ở từng bộ tranh.

Việc một nhóm sáng tạo có thể trở lại cùng một di tích qua nhiều năm cho thấy mối quan hệ giữa không gian di sản và nghệ thuật đương đại đang dần chuyển từ những cuộc gặp đơn lẻ sang một quá trình hợp tác có tính tiếp nối.

Đây là khác biệt quan trọng.

Một không gian sáng tạo không được hình thành chỉ bởi việc tổ chức một triển lãm.

Nó cần khả năng tạo ra những cuộc gặp lặp lại, nơi nghệ sĩ có thể tiếp tục thử nghiệm, công chúng có lý do quay trở lại và bản thân địa điểm tích lũy thêm những lớp nội dung mới.

Tác phẩm “Hoài niệm” – Màu nước trên lụa (trái) và “ Sắc thu” của họa sĩ Trường Thịnh tại Triển lãm. Ảnh: Facebook Di tích Văn Miếu-Quốc Tử Giám

Di sản không chỉ làm phông nền

Văn Miếu – Quốc Tử Giám vốn đã có sức mạnh rất lớn về kiến trúc, lịch sử và biểu tượng.

Vì thế, thách thức của việc đưa nghệ thuật đương đại vào đây không phải tìm một phông nền đẹp cho tác phẩm.

Câu hỏi khó hơn là nghệ thuật mới có thể đối thoại với giá trị sẵn có của di tích như thế nào.

“Ngũ hình 3” lựa chọn đi từ những nguồn chất liệu quen thuộc của văn hóa Việt Nam: đời sống dân gian, thiên nhiên, lễ hội, hình thức tạo hình và ký ức văn hóa.

Điều đó giúp tác phẩm không đứng hoàn toàn tách khỏi không gian mà nó được đặt vào.

Ở chiều ngược lại, Văn Miếu cũng không còn chỉ là một kiến trúc lịch sử được quan sát từ bên ngoài.

Khi nghệ sĩ đưa vào đó những cách nhìn mới, di tích trở thành một môi trường để người xem suy nghĩ lại về truyền thống bằng ngôn ngữ của hiện tại.

Đây là một điểm quan trọng trong cách phát huy giá trị di sản.

Bảo tồn không nhất thiết đồng nghĩa với giữ cho một không gian không thay đổi.

Trong những điều kiện phù hợp, di sản có thể tiếp tục tạo ra nội dung mới mà không làm mất đi giá trị gốc.

Từ nguyên lý truyền thống tới ngôn ngữ tạo hình mới

Ngay từ triển lãm đầu tiên năm 2024, tên gọi “Ngũ hình” đã được nhóm nghệ sĩ xây dựng trên ý niệm về hình dáng, hình khối và mối liên hệ với hệ tư duy Ngũ hành của phương Đông.

Các thành viên từng giải thích “ngũ” đại diện cho năm cá tính sáng tạo, trong khi “hình” nhấn mạnh hình dáng và hình khối – những yếu tố cơ bản của nghệ thuật tạo hình.

Qua các kỳ triển lãm, nhóm không tìm cách tái tạo nguyên trạng mỹ thuật dân gian.

Thay vào đó, những lớp văn hóa truyền thống trở thành nguồn tham chiếu để mỗi nghệ sĩ phát triển một ngôn ngữ riêng.

Đây chính là điểm giúp một thực hành sáng tạo có thể tiếp tục qua nhiều năm.

Nếu truyền thống chỉ được sao chép, nó dễ trở thành hình thức trang trí.

Nhưng nếu được tiếp cận như một hệ tư duy, nghệ sĩ có thể liên tục phát triển những cách biểu đạt mới từ cùng một nguồn văn hóa.

“Ngũ hình 3” tiếp tục hướng đi ấy: ký ức về lễ hội, vẻ đẹp thiên nhiên và những quan sát đời thường được đưa vào tác phẩm không phải để minh họa quá khứ, mà để tạo nên những cách nhìn của hiện tại.

Một góc trưng bày các tác phẩm tại Triển lãm. Ảnh: Facebook Di tích Văn Miếu-Quốc Tử Giám

Văn Miếu đang mở rộng chức năng của một di tích

Theo thông tin từ đơn vị tổ chức, “Ngũ hình 3” không chỉ nhằm giới thiệu tác phẩm. Triển lãm còn hướng tới việc xây dựng không gian sáng tạo, tăng cường phối hợp giữa Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám với các nhóm, tổ chức và cá nhân sáng tạo.

Điểm này đáng chú ý đối với Hà Nội – Thành phố Sáng tạo.

Một di tích có thể đồng thời đảm nhiệm nhiều chức năng.

Nó là nơi bảo tồn.

Là điểm tham quan.

Là không gian giáo dục.

Nhưng cũng có thể là nơi nghệ sĩ làm việc, nơi tác phẩm mới được giới thiệu và nơi công chúng tiếp cận những thực hành sáng tạo đương đại.

Việc mở rộng chức năng không làm giảm giá trị lịch sử của di tích nếu được tổ chức đúng cách.

Ngược lại, nó có thể tạo ra thêm nhiều con đường để công chúng bước vào di sản.

Một người trẻ có thể đến Văn Miếu vì một triển lãm mỹ thuật, sau đó tìm hiểu thêm về Quốc Tử Giám.

Một du khách đến tham quan lịch sử có thể tình cờ tiếp xúc với nghệ thuật đương đại Việt Nam.

Hai dòng công chúng tưởng như khác nhau có thể gặp nhau trong cùng một không gian.

Từ “điểm tham quan” tới “điểm sản xuất nội dung”

Đây cũng là thay đổi đang xuất hiện tại nhiều không gian văn hóa của Hà Nội.

Biệt thự 49 Trần Hưng Đạo được sử dụng cho các salon âm nhạc.

Xóm Đoài trở thành nơi hình thành những tác phẩm sắp đặt mới.

Các đình, phố nghề và không gian công cộng đang được đưa vào chương trình của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo 2026.

Văn Miếu – Quốc Tử Giám, với những triển lãm tiếp nối như “Ngũ hình”, cho thấy một hướng khác của cùng quá trình: một thiết chế di sản có thể chủ động tạo quan hệ với cộng đồng nghệ sĩ để liên tục bổ sung nội dung mới.

Đối với Thành phố Sáng tạo, sự khác biệt giữa một “địa điểm văn hóa” và một “hạ tầng sáng tạo” nằm chính ở khả năng này.

Một địa điểm có thể đón khách.

Một hạ tầng sáng tạo còn phải tạo điều kiện để nghệ sĩ, nhà thiết kế, nhà nghiên cứu và cộng đồng tạo ra những thứ trước đó chưa tồn tại.

“Ngũ hình 3” chưa phải một dự án quy mô lớn, nhưng chuỗi ba triển lãm liên tiếp cho thấy Văn Miếu đang có những yếu tố của cách vận hành đó.

Di sản tiếp tục được viết bằng ngôn ngữ của hiện tại

Triển lãm “Ngũ hình 3” sẽ mở cửa đến hết ngày 4/11.

Với công chúng, đây là cơ hội tiếp cận 30 tác phẩm mới trong một không gian vốn gắn với lịch sử giáo dục và văn hiến của Thăng Long – Hà Nội.

Nhưng ý nghĩa đáng chú ý hơn nằm ở việc những tác phẩm ấy không xuất hiện ở một gallery tách biệt khỏi thành phố.

Chúng được đặt ngay trong một di sản gần nghìn năm tuổi.

Ở đó, quá khứ và hiện tại không đứng cạnh nhau như hai lớp trưng bày riêng biệt.

Chúng tham gia vào cùng một cuộc đối thoại.

Với Hà Nội – Thành phố Sáng tạo, đó là một hướng phát triển đáng theo dõi: không chỉ bảo tồn những không gian đã có, mà tiếp tục tạo điều kiện để chúng sản sinh nội dung, thu hút những cộng đồng sáng tạo mới và trở thành một phần của đời sống văn hóa đương đại.

Bởi giá trị lâu dài của một di sản không chỉ nằm ở việc nó đã tồn tại bao lâu.

Nó còn nằm ở khả năng tiếp tục tạo ra những cuộc gặp mới giữa con người, ký ức và sáng tạo của mỗi thời đại.

Nguồn tổng hợp

• Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội, “Kết nối tư duy sáng tạo đương đại và mạch nguồn di sản”, 24/10/2026.
• VTV.vn, “Triển lãm mỹ thuật ‘Ngũ hình 3’: Cuộc hành trình thăng hoa của nghệ thuật tạo hình”, 25/10/2026.
• Báo Điện tử Chính phủ/Thông tấn xã Việt Nam, thông tin về các triển lãm “Ngũ hình” năm 2024 và “Ngũ hình 2” năm 2025 tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám.