Hà Nội hiện có hơn 350 nghệ nhân làng nghề, trong đó phụ nữ chiếm khoảng 30%. Phía sau mỗi sản phẩm gốm, lụa, sơn mài, mây tre hay nón lá không chỉ là kỹ thuật chế tác, mà còn là một lớp tri thức được tích lũy, ghi nhớ và truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Việc Hà Nội tôn vinh 10 nữ nghệ nhân tiêu biểu ngày 17/10 vì thế gợi ra một câu chuyện rộng hơn: ai đang giữ mạch tri thức thủ công của Thành phố Sáng tạo?

Diễn đàn “Nữ nghệ nhân làng nghề với phát triển công nghiệp văn hóa Thủ đô. Ảnh: Báo Nhân Dân điện tử

Ngày 17/10 tại xã Chuyên Mỹ, Hội Liên hiệp Phụ nữ Hà Nội phối hợp với Hiệp hội Thủ công mỹ nghệ và Làng nghề Hà Nội tổ chức Diễn đàn “Nữ nghệ nhân làng nghề với phát triển công nghiệp văn hóa Thủ đô”.

Trong khuôn khổ chương trình, 10 nữ nghệ nhân tiêu biểu được tôn vinh vì những đóng góp trong bảo tồn nghề truyền thống, sáng tạo sản phẩm, truyền dạy kỹ năng và tạo việc làm cho cộng đồng.

Các nghệ nhân hoạt động trong nhiều lĩnh vực khác nhau như gốm sứ, dệt lụa, sơn mài, khảm trai, mây tre, nón lá, thêu, dệt thổ cẩm và một số nghề thủ công khác.

Sự đa dạng ấy phản ánh một thực tế: phía sau hệ thống làng nghề Hà Nội là một kho tri thức rất lớn, nhưng phần lớn kho tri thức đó không nằm trong sách.

Nó nằm trong con người.

Có những tri thức không thể chỉ lưu bằng hồ sơ

Theo Thông tấn xã Việt Nam, Hà Nội hiện có khoảng 1.350 làng có nghề, trong đó hơn 300 làng nghề và nghề truyền thống đã được công nhận. Thành phố cũng có hơn 350 nghệ nhân, với phụ nữ chiếm khoảng 30%.

Nhưng giá trị của nghệ nhân không chỉ nằm ở khả năng làm ra một sản phẩm đẹp.

Một người thợ lâu năm có thể biết bằng cảm giác khi nào đất đạt độ ẩm phù hợp; hiểu độ căng của sợi; nhận ra sắc độ của lớp sơn; biết một miếng trai nào phù hợp với chi tiết nào; hay điều chỉnh thao tác theo thời tiết, vật liệu và công cụ.

Đó là dạng tri thức khó có thể chuyển hoàn toàn thành công thức.

Nó được tích lũy qua quan sát, thực hành và hàng nghìn lần sửa sai.

Vì vậy, bảo tồn nghề thủ công không chỉ là lưu giữ hiện vật, mẫu sản phẩm hay kỹ thuật trên hồ sơ.

Quan trọng hơn là duy trì một chuỗi người có khả năng tiếp tục thực hành và truyền lại tri thức ấy.

Diễn đàn tôn vinh 10 nữ nghệ nhân tiêu biểu làng nghề Hà Nội năm 2026. Ảnh: Báo Nhân Dân điện tử

Phụ nữ trong chuỗi truyền nghề

Trong nhiều làng nghề, phụ nữ không chỉ tham gia sản xuất mà còn giữ vai trò quan trọng trong việc truyền kỹ năng cho con cháu và người học nghề.

Quá trình truyền nghề thường diễn ra rất khác với một lớp học thông thường.

Người học không chỉ nghe hướng dẫn.

Họ quan sát cách người thợ cầm dụng cụ, cách chọn vật liệu, cách xử lý một lỗi nhỏ hay cách quyết định dừng lại ở đúng thời điểm.

Những thao tác tưởng như rất nhỏ chính là nơi tri thức thủ công được truyền từ người này sang người khác.

Vai trò của nữ nghệ nhân vì vậy không thể chỉ được đo bằng số lượng sản phẩm họ tạo ra.

Một nghệ nhân có thể đào tạo thêm nhiều người thợ.

Một người thợ giỏi có thể giữ lại một kỹ thuật mà nếu không được thực hành liên tục sẽ dần biến mất.

Một cơ sở sản xuất gia đình có thể là nơi tri thức nghề tồn tại qua nhiều thế hệ.

Đó là một dạng hạ tầng văn hóa ít nhìn thấy nhưng rất quan trọng.

Khi nghề truyền thống gặp nguy cơ đứt gãy thế hệ

Một trong những thách thức lớn nhất đối với làng nghề hiện nay không chỉ là đầu ra sản phẩm.

Đó còn là câu hỏi liệu thế hệ trẻ có tiếp tục học nghề hay không.

Nếu một nghề không mang lại thu nhập đủ ổn định, không tạo được cảm giác về một nghề nghiệp có tương lai hoặc bị nhìn như công việc nặng nhọc của thế hệ trước, quá trình truyền nghề có thể bị gián đoạn.

Khi đó, những gì mất đi không chỉ là số lượng lao động.

Một phần tri thức có thể biến mất cùng người cuối cùng còn thực hành nó.

Đây là lý do việc tôn vinh nghệ nhân chỉ có ý nghĩa đầy đủ khi đi cùng những cơ chế giúp họ truyền nghề.

Các lớp đào tạo, không gian thực hành, chương trình kết nối nghệ nhân với trường học, nhà thiết kế và sinh viên có thể tạo thêm những con đường mới để tri thức nghề tiếp tục được chuyển giao.

Trong bối cảnh Hà Nội đang xây dựng hệ sinh thái sáng tạo, đây là một nguồn lực đặc biệt quan trọng.

Nghệ nhân không phải “di sản sống” đứng yên

Cách gọi nghệ nhân là “người giữ hồn nghề” rất phổ biến.

Nhưng nếu chỉ nhìn họ như người bảo vệ một quá khứ cần được giữ nguyên, vai trò của nghệ nhân sẽ bị thu hẹp.

Thực tế, nghề thủ công luôn thay đổi.

Mẫu mã thay đổi.

Công cụ thay đổi.

Thị hiếu thay đổi.

Vật liệu đôi khi cũng thay đổi.

Người nghệ nhân phải liên tục điều chỉnh để nghề thích nghi với đời sống mới.

Sáng tạo vì thế không đối lập với bảo tồn.

Trong nhiều trường hợp, sáng tạo chính là điều giúp một kỹ thuật truyền thống tiếp tục tồn tại.

Nữ nghệ nhân hôm nay vừa có thể giữ một kỹ thuật cũ, vừa thử một mẫu mới; vừa dạy nghề, vừa tìm cách khiến sản phẩm phù hợp hơn với người sử dụng hiện đại.

Điều đó khiến họ không chỉ là người lưu giữ di sản.

Họ là chủ thể đang tiếp tục viết thêm vào di sản.

Một nguồn lực của Thành phố Sáng tạo

Hà Nội được UNESCO ghi danh là Thành phố Sáng tạo trong lĩnh vực Thiết kế.

Khi nói về năng lực thiết kế của một thành phố, người ta thường nghĩ tới kiến trúc sư, nhà thiết kế, studio hoặc trường đại học.

Nhưng hệ sinh thái sáng tạo của Hà Nội còn một nguồn lực khác: hàng nghìn người thợ và nghệ nhân đang nắm giữ tri thức về vật liệu, hình thức, công năng và kỹ thuật chế tác.

Đây chính là một phần vốn sáng tạo đã tồn tại từ rất lâu trước khi khái niệm “công nghiệp văn hóa” được sử dụng rộng rãi.

Nếu những tri thức này được kết nối với đào tạo thiết kế, nghiên cứu vật liệu và các thực hành sáng tạo mới, làng nghề có thể trở thành không gian học tập và thử nghiệm đặc biệt.

Ở đó, nhà thiết kế học từ nghệ nhân.

Sinh viên học từ vật liệu.

Nghệ nhân tiếp cận những cách tư duy mới.

Và tri thức truyền thống tiếp tục được phát triển thay vì chỉ được lưu giữ.

Từ tôn vinh cá nhân đến bảo vệ dòng truyền tri thức

Mười nữ nghệ nhân được tôn vinh ngày 17/10 là những cá nhân cụ thể.

Nhưng điều đáng quan tâm hơn là mạng lưới tri thức đứng phía sau họ.

Mỗi nghệ nhân đều thuộc về một chuỗi dài những người đã truyền nghề trước đó và những người có thể tiếp tục học nghề sau này.

Vì vậy, chính sách dành cho nghệ nhân không nên chỉ dừng ở danh hiệu hoặc sự ghi nhận.

Cần tạo điều kiện để họ tiếp tục thực hành, giảng dạy, thử nghiệm và truyền nghề.

Các trường học, trường đại học, không gian sáng tạo và chương trình phát triển công nghiệp văn hóa cũng có thể tham gia sâu hơn vào quá trình này.

Một thành phố có thể số hóa hàng nghìn hiện vật.

Nhưng nếu không còn người biết cách tạo ra chúng, hiểu logic của kỹ thuật và có khả năng truyền lại tri thức ấy, một phần di sản vẫn có thể biến mất.

Với Hà Nội – Thành phố Sáng tạo, bảo tồn làng nghề vì thế trước hết là bảo vệ một dòng truyền tri thức sống.

Và trong dòng chảy ấy, những nữ nghệ nhân đang giữ một vị trí đặc biệt: họ không chỉ làm ra sản phẩm của hôm nay, mà còn góp phần quyết định liệu tri thức thủ công Hà Nội có tiếp tục tồn tại trong thế hệ ngày mai hay không.

Nguồn tổng hợp

• Báo Nhân Dân, “Hà Nội tôn vinh 10 nữ nghệ nhân làng nghề tiêu biểu năm 2026”, 17/10/2026.
• Thông tấn xã Việt Nam, “Nữ nghệ nhân làng nghề Thủ đô chủ động chuyển đổi số, mở rộng thị trường”, 17/10/2026.
• Hội Liên hiệp Phụ nữ thành phố Hà Nội, thông tin Diễn đàn “Nữ nghệ nhân làng nghề với phát triển công nghiệp văn hóa Thủ đô”, 17/10/2026.