Suốt hàng nghìn năm, Hadzane, một ngôn ngữ độc đáo với âm “clock” đã vang khắp các thảo nguyên vùng Bắc Tanzania. Đây là ngôn ngữ của người Hadzabe, một trong những cộng đồng săn bắt hái lượm cuối cùng còn tồn tại trên thế giới và là cầu nối trực tiếp tới buổi bình minh của loài người.

Tuy nhiên, ngôn ngữ cổ xưa này đang đứng trước bước ngoặt khi đời sống hiện đại len lỏi và dần thu hẹp không gian tồn tại của chúng. Tại các ngôi làng và chợ phiên, tiếng Swahili đã trở thành ngôn ngữ của giao thương và giáo dục. Sự dịch chuyển âm thầm nhưng bền bỉ này đang đẩy ngôn ngữ Hadzane vào tình thế nguy cấp. Chỉ cần một người mẹ trẻ chọn nói tiếng Swahili với con thay vì Hadzane, mạch truyền nối dài suốt 90.000 năm có thể bị đứt đoạn.

Đây không chỉ là mất mát văn hóa – Hadzane là “thư viện sống” chứa đựng tri thức bản địa về cách sinh tồn trong hệ sinh thái mong manh: Cây nào có thể chữa bệnh, loài nào cung cấp dinh dưỡng, cách quan sát địa hình để tìm nguồn nước và dấu vết động vật. Trong bối cảnh thế giới đối mặt với biến đổi khí hậu và suy thoái môi trường, những tri thức lưu giữ bằng ngôn ngữ này càng trở nên quan trọng.

“Cộng đồng bản địa hôm nay đã khác xưa và đang thay đổi rất nhanh. Chúng ta cần hành động kịp thời để bảo tồn những gì có thể, để ngôn ngữ, truyền thống và văn hóa của họ không biến mất mãi mãi” – Mussa Juma, Giám đốc điều hành Tổ chức Hỗ trợ Truyền thông cho Cộng đồng Bản địa và Du mục (MAIPAC) cho biết.

Ảnh: UNESCO

Từ tri thức cổ truyền đến giải pháp hiện đại

Nỗ lực bảo tồn ngôn ngữ này nằm trong khuôn khổ Thập kỷ Quốc tế về Ngôn ngữ Bản địa (2022–2032) do UNESCO khởi xướng nhằm thu hút sự chú ý toàn cầu đối với tình trạng nguy cấp của các ngôn ngữ bản địa. Sáng kiến tập trung vào ba định hướng chính:

• Trao quyền cho thế hệ trẻ: Giúp thanh thiếu niên Hadzabe thấy rằng ngôn ngữ của họ mang lại cơ hội học tập và sinh kế. Thông qua việc kết hợp tri thức sinh thái bản địa với công nghệ, cộng đồng có thể phát triển các nghề mới như hướng dẫn du lịch sinh thái, sản xuất sản phẩm thủ công bền vững… Biến ngôn ngữ không chỉ là di sản quá khứ, mà là nguồn lực cho tương lai.
• Kết nối văn hóa và bảo tồn thiên nhiên: Hiểu biết sâu sắc của người Hadzabe về môi trường là nguồn lực quý cho các nỗ lực bảo tồn toàn cầu. Việc thúc đẩy sử dụng Hadzane đóng góp trực tiếp cho bảo vệ đa dạng sinh học và ứng phó biến đổi khí hậu, gắn bản sắc văn hóa với sức khỏe hành tinh.
• Trao tiếng nói cho cộng đồng: Truyền thông đại chúng thường không phản ánh đầy đủ sự phong phú của các nền văn hóa bản địa. Việc hợp tác với các tổ chức truyền thông để người Hadzabe tự kể câu chuyện của mình, bằng chính ngôn ngữ của họ, là yếu tố then chốt để tăng cường sự tôn trọng và hiểu biết.

Tawfik Jelassi, Trợ lý Tổng Giám đốc UNESCO phụ trách Truyền thông và Thông tin nhận định: “Trao quyền cho tiếng nói bản địa trên truyền thông, kết hợp với tận dụng tiến bộ công nghệ, là điều thiết yếu để thúc đẩy đa dạng và tính đa nguyên – những giá trị cốt lõi của một xã hội lành mạnh.” 

Tương lai đang được định hình

Ảnh: UNESCO

Dự án thí điểm của UNESCO vào năm 2025 bắt đầu bằng việc trao máy tính bảng cho thanh niên Hadzabe để họ tự tay số hóa kho tàng tri thức của cha ông. Qua những buổi giao lưu với thợ săn Namibia, thế hệ trẻ học cách dùng công nghệ để lưu giữ các kỹ năng sinh tồn cổ xưa và nhận dạng loài vật. Đây là cách UNESCO biến ngôn ngữ Hadzane từ một di sản đang mai một thành “tấm hộ chiếu” giúp người trẻ có công việc ổn định trong ngành bảo tồn và du lịch sinh thái.

Nỗ lực bảo tồn ngôn ngữ Hadzabe cho thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa di sản văn hóa và tương lai môi trường. Đây là minh chứng rõ ràng rằng bảo vệ tri thức của quá khứ chính là cách xây dựng một thế giới bền vững và kiên cường hơn.