Từ những mảnh lụa thừa của làng nghề Vạn Phúc, VỤN Art tạo ra tranh ghép, túi, áo và các sản phẩm thủ công. Nhưng điều làm nên câu chuyện của mô hình này không chỉ là việc biến thứ tưởng như bỏ đi thành sản phẩm có giá trị. Gần một thập kỷ qua, VỤN Art thử nghiệm một cách khác để người khuyết tật bước vào thị trường lao động: không đứng ở vị trí nhận hỗ trợ, mà trở thành những người thợ có nghề, có thu nhập, phải đáp ứng chất lượng và tiến độ như bất kỳ người lao động nào. Từ một xưởng nhỏ đến công trình “Ngôi nhà Hy vọng” đang được xây dựng, câu chuyện ấy đặt ra một câu hỏi lớn hơn: kinh tế sáng tạo có thể đồng thời tạo ra giá trị văn hóa, giá trị thị trường và cơ hội hòa nhập xã hội hay không?

Trong những căn phòng làm việc của VỤN Art ở làng lụa Vạn Phúc, công việc bắt đầu từ những thứ rất nhỏ.

Lụa thừa từ các cơ sở may được gom lại, phân loại theo màu sắc và chất liệu. Người thợ là phẳng vải, xử lý bề mặt, cắt từng chi tiết, ghép chúng thành hình rồi hoàn thiện trên tranh, túi, áo hoặc bộ sản phẩm trải nghiệm.

Không phải ai cũng làm cùng một việc.

Một công đoạn tưởng đơn giản với người này có thể là thử thách với người khác. Vì thế, điều VỤN Art phải tìm không chỉ là kỹ thuật ghép lụa, mà còn là cách chia một quy trình sản xuất thành những phần việc phù hợp với khả năng rất khác nhau của từng người lao động.

Theo ông Lê Việt Cường, Giám đốc Hợp tác xã VỤN Art, hiện đơn vị có 51 người, trong đó khoảng 46 người là người khuyết tật. Một số người đã có lương, được đóng bảo hiểm xã hội và từng bước xây dựng cuộc sống từ công việc của mình. 

Con số ấy khác xa những ngày đầu, khi VỤN Art chỉ có vài lao động và phải hoạt động rải rác trong những căn phòng rộng 20–30 m².

Hoạt động bên trong xưởng tại VỤN Art. Ảnh: hanoicreativecity.com

Từ những mảnh vụn đến một nghề

Ý tưởng VỤN Art được khởi xướng từ khoảng năm 2017; Hợp tác xã chính thức đi vào hoạt động từ tháng 8/2018. Nguồn TTXVN ghi nhận mô hình được hình thành với mong muốn tận dụng vật liệu thừa của làng nghề, giới thiệu văn hóa truyền thống và tạo việc làm cho người khuyết tật; trong khi Báo Thanh Niên xác nhận HTX đi vào hoạt động từ tháng 8/2018. 

Nhưng để một ý tưởng xã hội trở thành một mô hình có thể tồn tại bằng thị trường là một câu chuyện khác.

Ông Cường nhớ những ngày đầu VỤN Art chỉ làm tranh ghép lụa bằng keo sữa và tổ chức một số hoạt động trải nghiệm đơn giản. Ông cùng cộng sự phải nhờ bạn bè giới thiệu, mang sản phẩm đi chào hàng, thậm chí tìm tới Sở Du lịch Hà Nội để xin thông tin về các doanh nghiệp lữ hành đưa khách quốc tế vào Hà Nội, với hy vọng họ sẽ đưa khách tới Vạn Phúc.

Khi ấy VỤN Art còn rất nhỏ: ban đầu có hai người khuyết tật; trong năm 2018 tăng dần lên năm người. Nguồn lực hoạt động chủ yếu đến từ tiền cá nhân và sự ủng hộ của bạn bè. 

Nhưng ngay từ đầu, những người sáng lập đã đặt một mục tiêu khá rõ: thay đổi cách người ta mua sản phẩm do người khuyết tật làm ra.

Không phải mua vì thương.

Không phải mua để “ủng hộ”.

Mà mua vì đó là một sản phẩm đủ tốt để có thể tồn tại trên thị trường.

Ông Cường diễn đạt nguyên tắc ấy bằng một câu đã theo VỤN Art gần suốt hành trình:

“Chúng ta là người khuyết tật thì cố gắng không làm ra sản phẩm khuyết tật.”

Theo ông, nếu sản phẩm kém chất lượng chỉ vì người làm ra nó là người khuyết tật, đó không chỉ là lãng phí sức lao động của chính họ mà còn lãng phí sự chia sẻ của cộng đồng. 

Điều đó đồng nghĩa với việc người lao động tại VỤN Art vẫn phải sống trong những quy tắc của sản xuất thực tế.

“Làm sai người ta vẫn phạt… deadline chậm khách hàng vẫn phạt hợp đồng, không có câu chuyện khuyết tật ở đây”, ông Cường nói. 

Từ những mạnh lụa thừa, người thợ cắt từng chi tiết, ghép thành hình rồi hoàn thiện lên sản phẩm. Ảnh: hanoicreativecity.com

Không bắt con người vừa với công việc

Để thực hiện nguyên tắc ấy lại cần một cách đào tạo khác.

Theo ông Cường, những năm đầu VỤN Art từng thất bại nhiều lần khi dạy nghề, đặc biệt với những người tự kỷ, người chậm phát triển trí tuệ hoặc có những dạng khuyết tật khiến khả năng tiếp nhận và thao tác khác với số đông.

Vấn đề không chỉ là người học “có làm được hay không”, mà nằm ở việc giao cho họ công việc nào.

“Chúng ta đặt họ đúng vào một chỗ thì họ mới phát huy được, chứ cố ép thì dẫn đến thất bại”, ông nói. 

Từ kinh nghiệm đó, quy trình được chia nhỏ hơn. Người có khả năng tập trung vào một thao tác sẽ làm một thao tác. Người có khả năng tốt hơn có thể đảm nhiệm nhiều công đoạn. Công việc được điều chỉnh để phù hợp với năng lực của từng người, thay vì buộc mọi người phải thực hiện cùng một quy trình.

Theo ước tính của ông Cường, trước đây có những nhóm học viên cứ 10 người đến học nghề thì chỉ khoảng một người theo được; từ năm 2023, sau khi thay đổi cách bố trí công đoạn, tỷ lệ có thời điểm đạt khoảng chín trên mười. Đây là ước lượng của chính VỤN Art, không phải một thống kê độc lập, nhưng cho thấy sự thay đổi trong tư duy đào tạo của mô hình. 

Khi một người nhận ra mình có thể hoàn thành một phần việc, điều thay đổi không chỉ là kỹ năng.

Phan Việt Hoàng là một trường hợp như vậy.

Khi VTV gặp Hoàng năm 2024, anh 25 tuổi và đã làm việc tại VỤN Art được sáu năm. Công việc của Hoàng là chuẩn bị những bộ ghép tranh để trẻ em tham gia trải nghiệm. Anh cho biết từ khi đi làm, mình tự tin hơn, có thêm bạn bè và học được những kỹ năng sống cần thiết. 

Một người lao động khác gắn bó từ những ngày đầu là bà Hoàng Thị Hậu. Báo Quân đội nhân dân từng ghi nhận bà bị khuyết tật vận động từ nhỏ, lúc mới học nghề gặp nhiều khó khăn vì tuổi cao, mắt kém và công việc ghép tranh đòi hỏi sự tỉ mỉ. Sau một thời gian kiên trì, bà có thể làm việc thành thạo hơn; điều bà nhắc đến không chỉ là khoản thu nhập ổn định mà còn là cảm giác vui vẻ, thoải mái khi có một công việc của mình. 

Những thay đổi ấy khó đo bằng số lượng sản phẩm.

Nhưng chúng cho thấy một ý nghĩa khác của lao động: khi một người có khả năng tạo ra thứ được thị trường chấp nhận, thu nhập chỉ là một phần của giá trị; phần còn lại là cảm giác mình có một vị trí trong đời sống chung.

Người thợ VỤN Art tỉ mỉ ghép những mảnh lụa vụn. Ảnh: hanoicreativecity.com

Bước ngoặt từ một kỹ thuật nhỏ

Bước ngoặt thương mại của VỤN Art lại bắt đầu từ một vấn đề kỹ thuật rất cụ thể.

Cuối năm 2019, đầu năm 2020, nhóm tìm được cách ghép lụa lên vải sao cho sản phẩm có thể giặt mà không bị bong. Điều đó mở đường để lụa vụn không còn chỉ xuất hiện trên những bức tranh treo tường mà có thể bước sang các sản phẩm sử dụng hằng ngày.

Theo lời ông Cường, một trong những đơn hàng thương mại có ý nghĩa đầu tiên đến từ Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Hà Nội. Sự kiện diễn ra đúng năm 2020, khi Việt Nam và Hoa Kỳ kỷ niệm 25 năm bình thường hóa quan hệ. Ông kể phía Đại sứ quán khi ấy đang tìm kiếm một sản phẩm có câu chuyện, và VỤN Art nhận được đơn hàng. 

Từ tranh, mô hình phát triển thêm túi, áo phông, bộ ghép tranh và nhiều sản phẩm ứng dụng khác.

Các sản phẩm của VỤN Art đã được Hà Nội đánh giá OCOP 4 sao. Báo Nhân Dân và TTXVN đều xác nhận chứng nhận này; nguồn của Bộ Công Thương cho biết năm 2019 có bốn nhóm sản phẩm gồm tranh ghép vải, túi xách, áo phông và bộ ghép tranh được đánh giá OCOP 4 sao. 

Nhưng một chứng nhận không tự tạo ra thị trường.

Điều đáng chú ý hơn là phản ứng của những người thực sự nhìn, chạm và mua sản phẩm. Cổng thông tin Bộ Công Thương từng ghi nhận khách tham quan, đặc biệt là khách quốc tế, tỏ ra hứng thú với sản phẩm và cách tổ chức sản xuất của VỤN Art; họ đánh giá cao việc mô hình kết hợp tạo việc làm cho người khuyết tật với khai thác các giá trị văn hóa Việt Nam. 

Ở đó xuất hiện một chuyển dịch quan trọng: người mua không chỉ nhìn thấy “sản phẩm của người khuyết tật”.

Họ nhìn thấy một sản phẩm thủ công có thiết kế, có chất liệu làng nghề, có câu chuyện văn hóa và có cách tổ chức sản xuất khác biệt.

Người lao động thực hiện các công đoạn sản xuất tại xưởng VỤN Art. Ảnh: hanoicreativecity.com

Khi những mảnh vụn bước ra khỏi xưởng

Ngày 18/4/2023, gần 40 tác phẩm ghép từ lụa vụn Vạn Phúc được đưa vào Bảo tàng Hà Nội trong triển lãm “Những mảnh vụn”, do Bảo tàng Hà Nội phối hợp với VỤN Art tổ chức.

Các tác phẩm không chỉ tái hiện những hình ảnh quen thuộc từ mỹ thuật dân gian mà còn đưa vật liệu vốn là phế phẩm của sản xuất lụa vào một không gian trưng bày chính thức. 

Một vài tháng sau, VỤN Art nhận một chuyến thăm đặc biệt.

Ngày 28/8/2023, bà Lê Thị Bích Trân, Phu nhân Thủ tướng Phạm Minh Chính, và bà Hà Tinh (Ho Ching), Phu nhân Thủ tướng Singapore Lý Hiển Long tại thời điểm đó, tới VỤN Art, trực tiếp trải nghiệm ghép tranh từ lụa vụn và gặp những người thợ khuyết tật. TTXVN ghi nhận hai phu nhân bày tỏ sự trân trọng đối với nỗ lực của những người thợ tại đây. 

Với ông Cường, chuyến thăm ấy có một ý nghĩa đặc biệt khác.

Khi đó VỤN Art vẫn phải thuê bốn địa điểm nhỏ, phòng rộng nhất chỉ khoảng 30 m², số lao động chưa tới 30 người. Ông xem sự kiện này như một dấu mốc giúp mô hình nhận được thêm sự quan tâm và trở thành một tiền đề trong quá trình tìm kiếm một cơ sở tập trung. 

Ba năm sau, mong muốn ấy bắt đầu trở thành một công trình cụ thể.

“Ngôi nhà Hy vọng”

Chiều 13/4/2026, VỤN Art khởi công Cơ sở hỗ trợ nghề thủ công cho người khuyết tật tại Vạn Phúc — công trình được gọi bằng cái tên “Ngôi nhà Hy vọng”.

Dự án được xây dựng trên khu đất khoảng 480 m² tại điểm tiểu thủ công nghiệp làng nghề dệt lụa Vạn Phúc, với tổng mức đầu tư dự kiến 23,3 tỷ đồng, huy động từ đóng góp của các tổ chức, doanh nghiệp và cá nhân. Theo thông tin chính thức của UBND phường Hà Đông, cơ sở được định hướng tích hợp đào tạo nghề, sản xuất, trưng bày, hoạt động trải nghiệm, kết nối cộng đồng và chăm sóc sức khỏe cho người khuyết tật. 

Phát biểu tại lễ khởi công, bà Trần Thị Lương An, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND phường Hà Đông, khẳng định địa phương sẽ tiếp tục đồng hành, tạo điều kiện để Hợp tác xã phát triển và yêu cầu các đơn vị liên quan bảo đảm tiến độ, chất lượng, an toàn công trình. 

Đối với VỤN Art, một cơ sở tập trung không chỉ giải quyết câu chuyện mặt bằng.

Theo ông Cường, khi công trình đi vào hoạt động, năng lực đón khách tham quan và trải nghiệm được kỳ vọng tăng từ khoảng 20.000 lên 50.000 lượt mỗi năm. Điều đó có thể tạo thêm nguồn thu từ du lịch làng nghề, nhưng đồng thời mở thêm những vị trí việc làm mới cho người khuyết tật.

Ông lấy nhóm lao động tự kỷ làm ví dụ. Một người có thể tham gia chuẩn bị vật liệu cho đoàn khách, người khác hỗ trợ một phần hoạt động trải nghiệm. Với những người vốn ngại tiếp xúc đông người, việc từng bước tham gia quá trình đón khách cũng trở thành một cách luyện tập hòa nhập.

“Ngoài giá trị về thu nhập, nó tạo ra giá trị về hòa nhập”, ông nói. “Người ta hòa nhập tốt thì người ta mới có thu nhập tốt được.” 

Đối với ông, lễ động thổ còn có ý nghĩa bởi VỤN Art đã được thành phố tạo điều kiện về đất đai theo cơ chế dành cho mô hình sử dụng lao động khuyết tật. Ông xem đây là dấu mốc cho thấy chính sách hỗ trợ chỉ thực sự có ý nghĩa khi có thể đi vào đời sống và tạo ra điều kiện cụ thể để một mô hình tồn tại lâu dài. 

Một mắt xích nhỏ trong kinh tế sáng tạo Hà Nội

VỤN Art hiện là một trong 82 mô hình sáng tạo của Hà Nội và đã nhiều năm tham gia các hoạt động của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo. Theo ông Cường, năm 2026 đơn vị đang chuẩn bị một triển lãm nhỏ liên quan đến hình tượng năm Mùi, trong đó dự kiến có tác phẩm của họa sĩ Lê Huy Văn cùng những cách khai thác hình tượng con dê trong hội họa. 

Nhưng vị trí đáng chú ý của VỤN Art trong kinh tế sáng tạo không nằm ở quy mô.

Nó nằm ở việc những nguồn lực vốn ít liên quan đến nhau được nối thành một chuỗi.

Vải thừa của làng nghề trở thành nguyên liệu.

Nghệ sĩ và nhà thiết kế chuyển hóa hình ảnh văn hóa thành những mẫu sản phẩm có thể sản xuất.

Người khuyết tật đảm nhiệm những công đoạn phù hợp với khả năng của mình.

Khách du lịch vừa mua sản phẩm vừa tham gia trải nghiệm.

Một sản phẩm thủ công có thể bước sang thị trường quà tặng, du lịch, giáo dục và thậm chí trở thành một phương tiện giao lưu văn hóa.

Đó là một cấu trúc nhỏ, nhưng cho thấy sáng tạo không nhất thiết bắt đầu bằng việc tạo ra một vật liệu mới. Đôi khi nó bắt đầu bằng việc tổ chức lại những thứ vốn đã tồn tại.

Một mảnh lụa thừa.

Một kỹ năng chưa được sử dụng.

Một người từng khó tìm việc.

Một làng nghề đang tìm sản phẩm mới.

Và một thị trường đang cần những sản phẩm có bản sắc.

Với ông Cường, kinh tế sáng tạo, kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn gặp nhau ở khả năng tạo sinh kế mới cho những nhóm yếu thế. Ông đặc biệt nhấn mạnh vai trò của người làm sáng tạo trong việc đồng hành với các mô hình việc làm cho người khuyết tật. 

Có thể không cần coi những khái niệm ấy là đồng nghĩa. Nhưng VỤN Art cho thấy chúng có thể giao nhau trong một chuỗi sản xuất cụ thể: vật liệu thừa được sử dụng lại, văn hóa truyền thống được chuyển thành sản phẩm mới, còn người khó tiếp cận thị trường lao động có cơ hội tham gia vào quá trình tạo ra giá trị.

Một sản phẩm đang được hoàn thiện tại Vụn Art. Ảnh: hanoicreativecity.com

Bài toán khó nhất vẫn là sống được bằng thị trường

“Ngôi nhà Hy vọng” không có nghĩa bài toán của VỤN Art đã được giải xong.

Ông Cường thừa nhận mô hình vẫn “ăn đong từng bữa” và phụ thuộc khá nhiều vào cá nhân ông. VỤN Art không phải một dây chuyền mà chỉ cần tăng số máy, tăng số lao động là có thể nhân rộng.

Sản phẩm cần thiết kế mới.

Người lao động cần được đào tạo theo năng lực riêng.

Thị trường của hàng thủ công lại không quá lớn.

Và giá trị xã hội mà mô hình tạo ra không phải lúc nào cũng chuyển hóa ngay thành doanh thu. 

Vì thế, khi nói về 5–10 năm tới, điều ông Cường mong muốn trước tiên không phải mở thêm thật nhiều cơ sở.

Ông muốn tìm một quỹ đầu tư đủ kiên nhẫn với một mô hình có thị trường hạn chế, lợi nhuận không cao và thời gian thu hồi vốn dài. Đồng thời, VỤN Art phải xây dựng được đội ngũ đủ khả năng vận hành để mô hình bớt phụ thuộc vào một cá nhân.

Chỉ khi đó mới có thể tính tới chuyện nhân rộng. 

Đây cũng có thể là phép thử quan trọng nhất đối với một mô hình sáng tạo bao trùm.

Không phải chỉ làm được một sản phẩm đẹp.

Không phải chỉ kể được một câu chuyện cảm động.

Mà phải tạo ra một cấu trúc trong đó người khuyết tật có thể làm việc lâu dài, khách hàng sẵn sàng trả tiền vì giá trị của sản phẩm, doanh nghiệp có thể thực hiện nghĩa vụ thuế và bảo hiểm, còn mô hình có khả năng tồn tại sau khi sự chú ý hay hỗ trợ ban đầu qua đi.

Sau gần một thập kỷ, Lê Việt Cường vẫn giữ nguyên nguyên tắc từ những ngày đầu: người khuyết tật, nhưng sản phẩm không được phép “khuyết tật”. 

Và khi nói về chặng đường tiếp theo, ông muốn gửi một lời khác:

“Các bạn hãy cho chúng tôi niềm tin và kiên nhẫn chờ đợi chúng tôi thì chúng tôi sẽ làm được một điều gì đó thay đổi chính cuộc đời của chúng tôi.” 

Ở Vạn Phúc, những mảnh lụa nhỏ vẫn tiếp tục được ghép lại mỗi ngày.

Có lẽ điều đáng chú ý nhất trong câu chuyện của VỤN Art cũng nằm ở chính động tác ấy: những thứ riêng lẻ, tưởng như quá nhỏ để tạo nên giá trị, khi được đặt đúng chỗ có thể trở thành một phần của một cấu trúc lớn hơn.

Và điều đó đúng không chỉ với những mảnh lụa.