Lớn lên giữa những đoàn nghệ thuật ở Hà Nội, nhưng phải đến năm 18-19 tuổi, trong một buổi lên đồng ở quê nội Nam Định, Nguyễn Quốc Hoàng Anh mới nhận ra “đây rồi, đây mới là nơi của mình”. Từ đó đến khi sáng lập Lên Ngàn, hành trình của anh luôn xoay quanh một câu hỏi: chúng ta là ai, chúng ta thuộc về đâu?

Trong đội ngũ giám tuyển của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 – sự kiện mang chủ đề “Kinh tế sáng tạo”, khai mạc ngày 20/11/2026 – Nguyễn Quốc Hoàng Anh – Giám đốc Chiến lược Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 – là một gương mặt đặc biệt. Anh không đến với di sản bằng con đường của một nhà nghiên cứu hay một nhà quản lý văn hóa, mà bằng con đường của một người làm nghệ thuật đương đại tìm về gốc rễ của chính mình. Là người sáng lập Lên Ngàn, đơn vị đã làm việc nhiều năm với Tuồng, Chèo, Chầu Văn theo hướng “phát triển” thay vì “khai thác” chất liệu, anh mang vào công việc giám tuyển lễ hội một câu hỏi xuyên suốt mà chính anh cũng chưa từng có câu trả lời dứt khoát: khi thành phố mở ra cho nghệ sĩ, cho di sản, cho công chúng cùng gặp nhau trong một không gian sáng tạo, thì điều gì thực sự giữ chúng ta lại – điều gì khiến chúng ta biết mình thuộc về đâu? Cuộc trò chuyện dưới đây là một lát cắt về hành trình cá nhân đã định hình cách nhìn ấy.

Nhà sáng lập Lên Ngàn Nguyễn Quốc Hoàng Anh. Ảnh: hanoicreativecity.com

PV: Được biết anh lớn lên trong một môi trường gắn bó với nghệ thuật, với nhiều nghệ sĩ từ sớm. Có ký ức nào từ thời thơ ấu mà sau này anh nhận ra đã ảnh hưởng đến con đường làm nghề của mình không?

Nguyễn Quốc Hoàng Anh: Hồi nhỏ tôi ở trong khu văn hóa nghệ thuật Mai Dịch – trước cửa là Đoàn Chèo, bên cạnh là Đoàn Tuồng, xung quanh là Học viện Múa, trường Xiếc. Bố tôi công tác ở Nhà hát Cải lương Việt Nam, mẹ ở Nhà hát Nhạc Vũ Kịch. Tôi lớn lên trong không gian nhạc truyền thống và nhạc cổ điển, nhưng lúc nhỏ lại không thích lắm, đặc biệt là nhạc truyền thống – thấy nó hơi quê, khó hiểu. Vì lúc đó Việt Nam bắt đầu tiếp xúc nhiều với văn hóa phương Tây, tôi lớn lên cùng Hip-hop.

Nhưng hóa ra tuổi thơ với Tuồng, Chèo, Chầu Văn ấy nó ăn sâu vào tiềm thức lúc nào không biết. Sau này, khi làm phim tài liệu, tôi có cơ hội gặp gỡ nhiều nghệ nhân, nghệ sĩ thực hành di sản, được lắng nghe nhiều hơn. Và tôi cũng trải qua giai đoạn tuổi trẻ ai cũng gặp – khủng hoảng hiện sinh, không biết mình là ai, thuộc về đâu.

Cái đầu tiên khiến tôi bị hấp dẫn thật ra rất cá nhân. Nhà tôi ở Nam Định, nơi nổi tiếng với Đạo Mẫu, Chầu Văn. Khoảng năm 18, 19 tuổi, tôi tham dự lại một buổi diễn xướng và choáng ngợp. Tôi cảm thấy: “Wow, đây rồi! Đây mới là nơi của mình.” Lúc đó tôi còn rất trẻ và không giải thích được.

PV: Vì sao lại lấy tên là Lên Ngàn?

Nguyễn Quốc Hoàng Anh: Năm 2019, tôi về Nam Định thăm lại đền Trần, thăm nhiều không gian văn hóa, lịch sử. Lúc đó tôi nảy ra ý: ở Nam Định, người ta không gọi là “hầu đồng” mà gọi là “lên đồng” – vì nó thể hiện sự thăng hoa, nhập hồn, xuất thần của nghi thức. Trong văn hóa Việt Nam có câu như “vượt ngàn mây”. Tôi ghép “lên đồng” với “ngàn mây” thành “Lên Ngàn” – nghĩa là vượt thoát, đi qua, theo đuổi cái đẹp, những giá trị mà đôi khi tôi không mường tượng được là gì.

Tôi nghĩ đó chính là mục đích của đời sống con người: theo đuổi những thứ mình không biết trước sẽ là gì. Lên Ngàn cũng vậy – luôn thôi thúc đi tìm đến những điều chưa biết. Có thể là hợp tác mới, có thể là di sản ít người quan tâm, có thể là làm việc cùng những cộng đồng yếu thế, như các bạn khiếm thính, khiếm thị.

Nguyễn Quốc Hoàng Anh cùng ê-kíp trong buổi tập. Ảnh: hanoicreativecity.com

PV: Anh còn nói ảnh hưởng lớn nhất đến ngôn ngữ sáng tạo của Lên Ngàn có lẽ đến từ ông nội. Điều đó cụ thể là gì?

Nguyễn Quốc Hoàng Anh: Ông nội tôi trưởng thành trong bầu không khí giáo dục Pháp – Việt. Ông chơi saxo soprano, chơi đàn nguyệt, khá tài năng ở nhiều nhạc cụ, và rất thích văn thơ. Tôi lớn lên với nhạc Pháp, nhạc jazz, nhạc cổ điển, cả nhạc truyền thống – tôi thích sự đa dạng đó từ sớm. Sau này tôi còn học âm nhạc đương đại thể nghiệm từ nhạc sĩ Trần Kim Ngọc và Nguyễn Xuân Sơn, hoạt động ở Trung tâm Âm nhạc và Nghệ thuật Thể nghiệm Đom Đóm. Cách tiếp cận đó tạo cho tôi một nhận thức: âm nhạc và âm thanh bình đẳng với nhau, kể cả âm thanh đời sống, âm thanh tự nhiên. Đó cũng là điểm khác biệt của Lên Ngàn so với nhiều đơn vị làm việc với chất liệu truyền thống khác tại Việt Nam.

Có một chi tiết tôi cũng chỉ để ý về sau: gia tộc nhà tôi có cụ tổ là Quốc công Tiết chế thời Lê-Mạc, có tên trong Văn Miếu – Quốc Tử Giám ở Hà Nội và Hải Dương. Hồi nhỏ tôi không quan tâm lắm, nhưng về sau tôi cảm thấy như có một điều gì đó rất cao, rất xa, dẫn đường chỉ lối mà tôi không giải thích được. Và cuối cùng tôi đi một vòng tròn, lại trở về với mảnh đất nuôi nấng tổ tiên mình.

PV: Vậy giới hạn mong manh giữa sáng tạo mới và sai lầm trong tinh thần di sản, theo anh, là gì?

Nguyễn Quốc Hoàng Anh: Đầu tiên là tinh thần gốc phải được giữ gìn. Khi làm về người H’Mông hay người Dao, không thể lắp họa tiết của nhiều dân tộc lại thành một. Thứ hai là tính thiêng của văn hóa – các yếu tố liên quan đến tín ngưỡng phải được trân trọng, đặt đúng không gian thực hành của nó, không tách rời.

Tôi không nghĩ di sản hay nghệ thuật truyền thống là một kho nguyên liệu để khai thác – vì nếu coi nó là thứ để khai thác, đến lúc nào đó nó sẽ hết, và cách khai thác như vậy chỉ dừng ở bề mặt. Nếu ứng xử với nó như một hệ tư duy, một nền tảng tri thức, chúng ta sẽ trân trọng nó, nghiên cứu nó, trở thành một phần của nó. Và tôi nghĩ càng đi sâu vào văn hóa bản địa thì càng gặp được cái chung của nhân loại – sự nhân bản, tính nhân văn.

PV: Vậy anh phân biệt cách làm của Lên Ngàn với việc chỉ đặt một bản phối mới vào chất liệu cũ như thế nào?

Nguyễn Quốc Hoàng Anh: Ở Việt Nam có hai khái niệm ít người phân biệt: develop (phát triển) và remix (biến tấu). Remix là kiểu lấy một beat Hip-hop rồi lắp lời hát dân gian vào – đó là mix. Còn phát triển là mình có một làn điệu chèo, tái cấu trúc nó, tạo ra phiên bản mới nhưng nó vẫn là chèo.

Dễ hiểu hơn: bạn có một quả táo và một quả cam, ghép hai cái lại thì thành “cam táo” – cắt ra uống nước, mùi nó lơ lớ, táo không ra táo, cam không ra cam, không ra cái gì cả. Còn phát triển là bạn vẫn có quả táo, chỉ thay đổi hình dạng – vuông, tam giác – nhưng bổ ra bên trong vẫn là táo.

Lên Ngàn làm theo cách phát triển. Chúng tôi không đi tìm cái mới, mà đi tìm cái khác. Việc đầu tiên không phải là remix, mà là nghiên cứu văn bản học thuật về làn điệu, diễn xướng, vẽ mặt, sau đó làm việc trực tiếp với nghệ sĩ nhân dân, nghệ nhân làng Tuồng Phú Mẫn, nghệ sĩ từ Nhà hát Tuồng – Sân khấu Truyền thống Quốc gia Việt Nam. Nó mất thời gian, không nhanh được. Chúng tôi không phải đơn vị làm Tuồng hay Chèo, mà là đơn vị phát triển ngôn ngữ cho các loại hình đó. Bảo tồn là việc của Nhà nước và các thiết chế văn hóa.

PV: Cụ thể ở Hà Nội, nguồn lực di sản, làng nghề, nhà hát rất phong phú. Theo anh, những nguồn lực đó đã kết nối với nhau thành một môi trường văn hóa đúng nghĩa chưa? Và nếu Lên Ngàn hình thành ở thành phố khác, liệu có một Lên Ngàn như bây giờ không?

Nguyễn Quốc Hoàng Anh: Hà Nội là địa phương khá đặc thù và có tính độc bản tại Việt Nam. Rất ít nơi có màu sắc truyền thống và di sản đa dạng như vậy – trên cùng một địa bàn có Tuồng, Chèo, Ca trù, Chầu Văn, cùng các làng nghề xung quanh. Nhưng việc tất cả kết nối lại thành một dòng chảy hay không phụ thuộc rất nhiều vào hoạch định chính sách.

Vài năm gần đây có nhiều tín hiệu đáng mừng: sự phát triển của làng nghề, kết nối với du lịch lưu trú, chính sách công nghiệp văn hóa từ 2019, và gần đây là Nghị quyết 80, 68 tạo cơ chế cho Hà Nội cũng như tư nhân tham gia xây dựng không gian cho kinh tế sáng tạo. Nó tạo ra một hệ sinh thái tuy còn non trẻ nhưng đã có nền tảng để các nhà sáng tạo trẻ, doanh nghiệp vừa và nhỏ có điểm tựa để phát triển.

PV: Vậy nếu thiết kế một cơ chế sáng tạo cho các dự án văn hóa của doanh nghiệp vừa và nhỏ, anh muốn thay đổi điều gì đầu tiên giữa cơ chế tư nhân và Nhà nước?

Nguyễn Quốc Hoàng Anh: Không hẳn là thay đổi, mà là nâng cấp nhận thức. Trước đây doanh nghiệp tư nhân hay cộng đồng sáng tạo là đối tượng “thụ hưởng chính sách”. Bây giờ tôi mong muốn họ trở thành “đồng kiến tạo” – cùng thiết chế nhà nước xây dựng không gian phát triển, theo tinh thần “Nhà nước kiến tạo, tư nhân vận hành và chịu trách nhiệm cho sáng kiến của mình”.

Tôi cũng rất quan tâm đến việc xây dựng hạ tầng văn hóa – khác với hạ tầng cứng như xây thành phố, khu du lịch, building. Hạ tầng văn hóa là những kết cấu về tinh thần, hoạt động cộng đồng, phát triển văn hóa, sản phẩm địa phương. Lên Ngàn đang trực tiếp tham gia các dự án xây dựng hạ tầng văn hóa đó cùng đối tác và thiết chế nhà nước.

Du khách quốc tế đặc biệt quan tâm đến các show diễn. Ảnh: hanoicreativecity.com

PV: Nếu có một người trẻ hỏi: “Tại sao phải quan tâm đến những giá trị đã xảy ra từ cả trăm năm trước?” – anh sẽ nói gì với họ?

Nguyễn Quốc Hoàng Anh: Câu hỏi “Tại sao?” khá cá nhân. Nghệ thuật truyền thống, di sản, văn hóa bản địa sẽ luôn ở đấy – có quay lại chạm vào nó hay không là quyền của mỗi người.

Nhưng có một câu hỏi ám ảnh mỗi người đến lúc mất: “Chúng ta là ai? Chúng ta từ đâu đến? Chúng ta sẽ trở thành cái gì?” Người ta có câu rất nổi tiếng: khi một cá nhân nơi nào cũng đến và nơi nào cũng thuộc về, thì thật ra họ chẳng thuộc về nơi nào cả.

Với thế hệ Gen Z lớn lên trong văn hóa toàn cầu, sẽ có sự đứt gãy về thế hệ, về văn hóa. Nhưng không thể trách người trẻ không quan tâm đến di sản – vì Chèo, Tuồng toàn Hán Việt, rất khó hiểu, còn đời sống của họ thì rất nhanh. Cái mà tôi nghĩ cần là một cây cầu ở giữa: giúp các bạn hiểu vì sao nhân vật Tuồng vẽ mặt như vậy, vì sao họ giằng xé giữa trách nhiệm cá nhân, gia đình, quốc gia. Khi khán giả thấy “mình cũng từng ở trong một trạng thái như thế”, đó là lúc truyền thống tiếp tục tồn tại và phát triển trong bối cảnh đương đại.

Đó là lý do trong các dự án của Lên Ngàn luôn có hình ảnh làng quê, một lời ru, một câu chuyện gợi nhớ: “Về quê đi!” Tôi rất muốn các bạn trẻ về thắp một nén hương cho ông bà, tổ tiên, làng xã – và từ đó tạo ra các dự án văn hóa mang lại sinh kế cho chính cộng đồng địa phương.

Hanoicreativecity.com thực hiện