Giữa những chiếc trống đại, trống hội và cồng chiêng tại “Nhất Trống”, một thùng gỗ lớn, chậu ngâm chân hay mô hình ngựa kéo pháo có vẻ như những vật thể “đi lạc”. Nhưng chính chúng lại kể một câu chuyện đáng chú ý: kỹ năng tích lũy qua hàng trăm năm của người làm trống đang được chuyển sang những sản phẩm mới, giúp nghề truyền thống tìm thêm thị trường mà không đánh mất phần cốt lõi của mình.

Dưới những tán cây ở Hậu viên nhà Thái Học, một dãy nón lá được dựng thành đường viền cho không gian trưng bày. Phía dưới là những chiếc trống đỏ, vàng, nâu với đủ kích thước. Chính giữa, một chiếc chiêng ánh đồng treo trên khung đỏ. Xa hơn là những thùng gỗ lớn, chậu gỗ, những sản phẩm mỹ nghệ có hình dáng khác hẳn một chiếc trống thông thường.

Có khách dừng lại trước mặt trống có họa tiết gợi nhắc trống đồng. Có người lại chú ý tới chiếc thùng gỗ bóng màu mật ong. Khi nghệ nhân cầm dùi đánh thử, không gian đang yên tĩnh bỗng có thêm một lớp âm thanh.

“Nhất trống – Một tiếng trống – Ngàn năm văn hiến” được tổ chức tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám trong khuôn khổ Festival Thăng Long – Hà Nội lần thứ II năm 2026. Trưng bày không chỉ có Đọi Tam mà còn giới thiệu những dòng trống và thực hành văn hóa từ Lâm Yên, Bình An, Tây Nguyên cùng một số vùng khác, qua hiện vật, kỹ thuật chế tác và trình diễn. 

Nhìn ở lớp đầu tiên, đây là một cuộc gặp của những thanh âm.

Nhưng phía sau thanh âm là câu chuyện về cách một nghề có thể tiếp tục tồn tại.

Không gian trưng bày được tổ chức tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám. Ảnh: hanoicreativecity.com

Khi kỹ thuật làm trống trở thành một năng lực sản xuất

Nghệ nhân Phạm Trí Trong, Chủ tịch Hiệp hội Sản xuất và Kinh doanh trống Đọi Tam, mang tới Festival nhiều loại trống từ lớn đến nhỏ. Tuy nhiên, danh mục ông giới thiệu không kết thúc ở đó.

Bên cạnh trống còn có thùng rượu gỗ, chậu ngâm chân, mô hình ngựa kéo pháo và những sản phẩm được những người thợ trẻ trong làng phát triển từ kỹ thuật vốn có của nghề. 

Sự xuất hiện của chúng đặt ra một câu hỏi thú vị: một người thợ làm trống thực sự sở hữu kỹ năng gì?

Câu trả lời không chỉ là biết căng da để tạo âm thanh.

Để làm tang trống, người thợ phải hiểu gỗ, biết chọn và xử lý từng thanh, ghép chúng thành một cấu trúc tròn kín, chắc nhưng không quá nặng; đồng thời kiểm soát độ co giãn, độ bền và hình thức hoàn thiện. Với trống truyền thống Đọi Tam, tang trống chủ yếu làm từ gỗ mít, mặt trống bằng da trâu; quá trình chọn vật liệu, ghép tang và căng mặt đều phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm của người thợ. 

Chính năng lực tạo ra những cấu trúc gỗ cong, kín và chịu lực ấy có thể được chuyển sang thùng rượu, bồn tắm hay chậu ngâm chân.

Đây không phải một thử nghiệm mới xuất hiện ở Festival. Từ nhiều năm trước, những người thợ Đọi Tam đã phát triển các sản phẩm gỗ bên cạnh trống để mở rộng thị trường. Đầu năm 2026, các cơ sở trong làng vẫn sản xuất cả thùng ngâm rượu, bồn tắm và bồn ngâm chân; mỗi xưởng đưa ra thị trường hàng trăm sản phẩm mỗi năm. 

Nhìn theo cách đó, thứ được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác không chỉ là “cách làm một chiếc trống”.

Đó còn là một hệ kỹ năng về vật liệu, cấu trúc và chế tác có thể sinh ra những sản phẩm khác.

Ông Phạm Trí Trong – Nghệ nhân, Chủ tịch Hiệp hội sản xuất kinh doanh trống Đọi Tam. Ảnh: hanoicreativecity.com

Giữ nghề bằng việc tạo thêm thị trường

Đọi Tam hiện thuộc phường Tiên Sơn, tỉnh Ninh Bình. Đầu năm 2026, làng nghề có hơn 50 xưởng sản xuất với hơn 600 người làm nghề; đáng chú ý, lực lượng trẻ chiếm khoảng hai phần ba số người làm nghề. 

Con số người trẻ đáng quan tâm bởi bài toán kế nghiệp vốn là điểm yếu của rất nhiều làng nghề.

Tại Đọi Tam, nghệ nhân Phạm Trí Trong cho rằng muốn người trẻ ở lại, trước hết nghề phải tạo được thị trường và thu nhập. Những năm trước, làng đã chú trọng đào tạo thợ trẻ, đồng thời đưa máy móc vào một số công đoạn và mở rộng sản phẩm để giảm sức lao động, tăng năng suất. Một số người trẻ sau khi được truyền nghề đã tự mở cơ sở sản xuất trống và các sản phẩm gỗ khác. 

Điều đó làm thay đổi cách hiểu về “giữ nghề”.

Nếu chỉ yêu cầu thế hệ sau làm đúng những sản phẩm mà thế hệ trước từng làm, truyền thống có thể trở thành một giới hạn. Nhưng nếu giữ lại tri thức cốt lõi của nghề rồi cho phép người trẻ sử dụng nó để giải quyết những nhu cầu mới, nghề thủ công có thêm khả năng sống bằng thị trường hiện tại.

Phạm Trí Trong vẫn nhấn mạnh hai việc phải đi cùng nhau: giữ những đặc trưng của chiếc trống truyền thống, đồng thời phát triển thêm sản phẩm để làng nghề thích ứng với đời sống mới. Trong cuộc trao đổi tại Festival, ông cũng đề cập nhu cầu về mặt bằng sản xuất, máy móc, thiết bị và công cụ số để các cơ sở có thể tiếp cận thị trường tốt hơn. 

Những chiếc thùng gỗ xuất hiện cạnh trống trong không gian “Nhất Trống”, vì vậy, không nhất thiết phải được nhìn như sự rời xa truyền thống.

Chúng cho thấy phần kỹ thuật của truyền thống đang được sử dụng theo một cách khác.

Không phải nơi nào cũng có cùng một bài toán bảo tồn

Đi dọc “Nhất Trống”, sự khác biệt giữa các vùng còn cho thấy bảo tồn không có một công thức duy nhất.

Với Đọi Tam, nghề vẫn có lực lượng sản xuất tương đối lớn, sản phẩm có thị trường và đang tìm cách đa dạng hóa. Câu hỏi chủ yếu là làm thế nào để mở rộng thị trường, giữ người trẻ và nâng giá trị kinh tế của kỹ năng nghề.

Nhưng ở không gian Tây Nguyên, nhà sưu tầm Đặng Minh Tâm lại nhìn thấy một áp lực khác. Số lượng trống cổ tại các buôn làng đang giảm, một phần vì nguồn gỗ phù hợp ngày càng khó tìm, một phần vì số người trẻ tiếp tục nắm giữ tri thức chế tác và sử dụng trống không còn nhiều như trước. 

Như vậy, cùng một từ “giữ gìn” nhưng có thể dẫn tới những giải pháp rất khác.

Có nơi cần phục hồi tri thức đang có nguy cơ thất truyền. Có nơi cần tạo thị trường. Có nơi cần tìm vật liệu thay thế hoặc cơ chế sử dụng bền vững. Có nơi bài toán lớn nhất lại là làm sao để người trẻ nhìn thấy một tương lai nghề nghiệp đủ hấp dẫn.

Đặt những thực hành ấy cạnh nhau là một giá trị đáng chú ý của “Nhất Trống”: công chúng không chỉ nhìn thấy nhiều chiếc trống khác nhau mà còn nhìn thấy nhiều trạng thái khác nhau của di sản.

Du khách tham quan không gian trưng bày “Nhất Trống”. Ảnh: hanoicreativecity.com

Từ một vật thể văn hóa đến một chuỗi giá trị

Các bài viết về trống thường bắt đầu bằng vai trò của tiếng trống trong lễ hội, tín ngưỡng, trường học hay đời sống cộng đồng. Điều đó hoàn toàn có cơ sở: trống hiện diện trong rất nhiều không gian văn hóa của người Việt. 

Nhưng nếu chỉ dừng ở ý nghĩa biểu tượng, một phần quan trọng khác dễ bị bỏ qua.

Đằng sau mỗi chiếc trống còn có người chọn gỗ, người ghép tang, người xử lý da, người tạo âm, xưởng sản xuất, đơn hàng, vận chuyển và thị trường. Chính chuỗi hoạt động ấy quyết định một kỹ năng thủ công có tiếp tục được truyền sang thế hệ sau hay không.

Ngay cả việc đưa một gian trống lớn từ Đọi Tam tới Văn Miếu cũng cho thấy mặt vật chất của nghề: sản phẩm không quá nặng nhưng rất cồng kềnh, phải đóng gói cẩn thận và cần nhiều chuyến xe để vận chuyển. 

Một cuộc trưng bày vì thế có thể làm nhiều hơn việc tôn vinh thành phẩm.

Nó có thể giúp công chúng nhìn thấy cả hệ sinh thái phía sau thành phẩm ấy.

Hà Nội như một điểm gặp của những tri thức thủ công

Đọi Tam hôm nay không thuộc Hà Nội. Các dòng trống Tây Nguyên hay Long An càng không phải di sản của riêng Thủ đô.

Nhưng chính điều đó khiến “Nhất Trống” có một ý nghĩa đáng chú ý khi được tổ chức tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám.

Một thành phố sáng tạo không nhất thiết chỉ giới thiệu những gì được sinh ra trong địa giới của mình. Nó còn có thể tạo những điểm gặp, nơi các tri thức thủ công từ nhiều vùng được đặt cạnh nhau, tiếp xúc với công chúng đô thị, người làm thiết kế, khách du lịch và những thị trường mới.

Trước đó, hanoicreativecity.com đã nhiều lần đặt câu hỏi về cách đưa làng nghề vào các chuỗi sáng tạo mới, từ kết nối nghệ nhân với người trẻ đến thương mại điện tử và phát triển sản phẩm. “Nhất Trống” bổ sung một lát cắt cụ thể cho câu chuyện ấy: đổi mới không nhất thiết bắt đầu bằng việc thiết kế lại toàn bộ một di sản.

Đôi khi, nó bắt đầu bằng việc nhìn kỹ xem người thợ đã biết làm gì.

Với Đọi Tam, từ kỹ năng ghép một tang trống có thể sinh ra một thùng rượu, một chậu gỗ hay một sản phẩm mới chưa từng có trong danh mục của thế hệ trước.

Tiếng trống vẫn phải vang đúng chất của nó.

Nhưng để người làm ra tiếng trống ấy tiếp tục sống được bằng nghề, đôi khi nghề phải đi xa hơn chính chiếc trống.