Từ kinh nghiệm chọn đất của nghệ nhân đến dữ liệu khoáng vật, thành phần hóa học và bản đồ vùng nguyên liệu, một nhóm nghiên cứu đang xây dựng hệ thống tiêu chí giúp các làng gốm lựa chọn đất phù hợp hơn với từng dòng sản phẩm. Hội thảo ngày 8/11 tại Bảo tàng Gốm Bát Tràng cho thấy khoa học đang được đưa trực tiếp vào một trong những khâu nền tảng nhất của nghề gốm: nguyên liệu đầu vào.

Toàn cảnh Hội thảo “Nguyên liệu gốm truyền thống Việt Nam”. Ảnh: Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam

Ngày 8/11, Viện Các Khoa học Trái đất, thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, tổ chức hội thảo “Nguyên liệu gốm truyền thống Việt Nam” tại Bảo tàng Gốm Bát Tràng.

Hội thảo nằm trong đề tài “Đánh giá thực trạng, hoàn thiện hệ thống tiêu chí nguyên liệu đất sử dụng tại một số nhóm làng nghề gốm sứ truyền thống chính tại Việt Nam”, thuộc Chương trình khoa học và công nghệ phục vụ xây dựng nông thôn mới, do Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ quản, Viện Các Khoa học Trái đất chủ trì.

Điểm đáng chú ý là nghiên cứu không dừng ở việc mô tả nguồn đất truyền thống.

Nhóm khoa học đang tìm cách chuyển kinh nghiệm của người làm nghề thành những tiêu chí có thể đo lường, so sánh và sử dụng khi tìm nguồn nguyên liệu mới.

Từ kinh nghiệm của nghệ nhân tới dữ liệu khoa học

Trong sản xuất gốm, người thợ thường nhận biết đất qua màu sắc, độ dẻo, độ mịn, khả năng tạo hình, co ngót và phản ứng khi nung.

Nhưng khi những nguồn đất quen thuộc ngày càng khan hiếm hoặc thay đổi về chất lượng, kinh nghiệm truyền nghề không phải lúc nào cũng đủ để tìm nguồn thay thế.

Theo nhóm nghiên cứu, các làng nghề được chia thành ba nhóm nguyên liệu chính theo sản phẩm: gốm men và sứ, sành, đất nung. Mỗi nhóm đòi hỏi những đặc tính đất khác nhau về thành phần hóa học, khoáng vật, cấp hạt, độ dẻo, độ co và khả năng chịu nhiệt.

Nghiên cứu vì thế đối chiếu mẫu đất đang được các cơ sở sử dụng với những chỉ tiêu khoa học, thay vì chỉ đánh giá từng thành phần riêng lẻ.

Tại Phù Lãng, nơi nguồn đất sét tại chỗ ngày càng hạn chế, nhóm nghiên cứu đã thu thập 56 mẫu đất ở nhiều địa phương và so sánh với bảy mẫu nguyên liệu đang được hai cơ sở trong làng sử dụng.

Các mẫu được phân tích bằng XRF, XRD và các phép đo về độ dẻo, co ngót, hút nước, độ trắng sau nung.

Kết quả bước đầu cho thấy một số khu vực tại Quảng Ninh, Bắc Ninh và Hải Phòng có nguồn đất có mức độ tương đồng đáng chú ý với nguyên liệu đang được sử dụng tại làng nghề. Tuy nhiên, nhóm nghiên cứu nhấn mạnh những kết quả này mới có giá trị sàng lọc; khả năng sử dụng thực tế vẫn phải được kiểm chứng qua phối liệu, tạo hình và nung thử.

Bát Tràng cần biết “đất nào cho sản phẩm nào”

Bát Tràng là một trong những trường hợp được phân tích tại hội thảo.

Theo các tài liệu nghiên cứu được trình bày, nguồn nguyên liệu của làng đã thay đổi đáng kể theo thời gian. Một số loại đất truyền thống không còn được sử dụng như trước, trong khi các cơ sở hiện phải khai thác hoặc mua nguyên liệu từ nhiều địa phương khác nhau.

Điều này khiến chất lượng đầu vào có thể thay đổi theo từng mỏ, từng lô nguyên liệu.

Kỹ sư Lê Ngọc Thạch cho rằng sự thiếu ổn định của đất, cao lanh và khoáng liệu có thể ảnh hưởng đến tạo hình, độ co ngót, màu xương và chất lượng sản phẩm sau nung. Đáng chú ý, nhiều lỗi chỉ xuất hiện sau khi sản phẩm đã qua lò, khiến chi phí khắc phục tăng lên đáng kể.

Từ góc độ người làm nghề, Nghệ nhân Hà Thị Vinh, Chủ tịch Hiệp hội Thủ công mỹ nghệ và Làng nghề Hà Nội, đề nghị kết quả nghiên cứu sớm được chuyển thành công cụ để cơ sở sản xuất có thể biết dòng sản phẩm nào phù hợp với loại đất nào, ở khu vực nào và với thành phần khoáng vật ra sao.

Theo bà, nếu người làm nghề có thể tra cứu nhanh vùng nguyên liệu, hàm lượng nhôm, sắt và các chỉ số liên quan, họ sẽ giảm đáng kể thời gian tự tìm kiếm và thử nghiệm.

Nghệ nhân Hà Thị Vinh, Chủ tịch Hiệp hội Thủ công mỹ nghệ và Làng nghề Hà Nội. Ảnh: Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam

Hướng tới bản đồ số vùng nguyên liệu

Một trong những hướng ứng dụng đáng chú ý của đề tài là xây dựng hệ thống dữ liệu số về nguyên liệu.

Theo Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, nhóm nghiên cứu đã phân tích khoảng 170 mẫu bằng các phương pháp hóa học, khoáng vật và cơ lý; đồng thời chuẩn hóa dữ liệu từ hơn 1.000 mỏ và điểm khoáng sản thành 438 hồ sơ về các nhóm nguyên liệu như sét kaolin, feldspar, sét gốm sứ, sét chịu lửa và sét gạch ngói.

Định hướng tiếp theo là tổ chức dữ liệu trên nền tảng WebGIS, cho phép người dùng tra cứu vị trí, đặc điểm địa chất, kết quả phân tích và khuyến nghị sử dụng theo từng nhóm sản phẩm.

Nếu được hoàn thiện và thử nghiệm thành công, công cụ này có thể giúp làng nghề chuyển từ việc tìm nguyên liệu chủ yếu bằng kinh nghiệm sang kết hợp kinh nghiệm với dữ liệu khoa học.

Tuy nhiên, đại diện Viện Các Khoa học Trái đất cũng lưu ý hệ thống cần được triển khai thử nghiệm trước, lấy phản hồi trực tiếp từ các làng nghề rồi mới tiếp tục hoàn thiện và mở rộng.

Khoa học phải đi cùng người làm nghề

Một điểm được nhấn mạnh tại hội thảo là nghiên cứu chỉ có ý nghĩa khi đi vào sản xuất.

Viện trưởng Viện Các Khoa học Trái đất Nguyễn Xuân Anh cho rằng quá trình này cần sự phối hợp giữa Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và giới văn hóa, trong đó người làm nghề phải trực tiếp tham gia thử nghiệm và phản hồi.

Cách tiếp cận này đặc biệt quan trọng đối với gốm truyền thống.

Nguyên liệu không chỉ quyết định độ bền hay màu sắc của sản phẩm. Nó còn gắn với kỹ thuật, thói quen sản xuất và bản sắc của từng dòng gốm.

Vì vậy, tiêu chí khoa học không thể thay thế kinh nghiệm nghệ nhân; ngược lại, kinh nghiệm nghề cần được đo lường và hệ thống hóa để có thể tiếp tục sử dụng khi nguồn nguyên liệu thay đổi.

Đối với Bát Tràng, đây cũng là một lớp đổi mới khác bên cạnh thiết kế sản phẩm, chuyển đổi số hay phát triển du lịch sáng tạo.

Nếu các nghiên cứu về nguyên liệu được đưa vào sử dụng, đổi mới của làng nghề sẽ bắt đầu ngay từ khâu đầu tiên của chuỗi sản xuất: hiểu rõ đất, chọn đúng đất và kiểm soát tốt hơn chất lượng nguyên liệu.

Đó là nền tảng để nghề gốm vừa giữ được đặc trưng truyền thống, vừa nâng cao chất lượng và hiệu quả sản xuất trong điều kiện mới.

Nguồn tổng hợp

• Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, “Tìm vùng nguyên liệu cho gốm truyền thống từ tri thức nghề và khoa học đất”, 9/11/2026.
• Báo Nhân Dân, “Hoàn thiện hệ thống tiêu chí nguyên liệu gốm truyền thống”, 8/11/2026.
• Viện Các Khoa học Trái đất, thông tin nghiên cứu thuộc Chương trình khoa học và công nghệ phục vụ xây dựng nông thôn mới.