Không chỉ tôn vinh những nhà khoa bảng qua sự nghiệp học hành và phụng sự đất nước, triển lãm “Tổ nghề và Danh Nho nước Việt” tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám mở thêm một cách nhìn về họ: những người tiếp nhận, cải tiến và truyền bá kỹ nghệ, để rồi được cộng đồng suy tôn là Tổ nghề. Qua chín cụm trưng bày, lịch sử nghề thủ công được nối với thực hành nghệ thuật đương đại và đời sống sáng tạo hôm nay.

Ngày 9/11, tại Nhà Thái Học, Văn Miếu – Quốc Tử Giám, triển lãm “Tổ nghề và Danh Nho nước Việt” chính thức mở cửa với sự tham gia của các nghệ sĩ, nghệ nhân, nhà nghiên cứu và sinh viên nghệ thuật.

Triển lãm do nghệ sĩ Nguyễn Thế Sơn khởi xướng và giám tuyển, phối hợp cùng Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám tổ chức. Chương trình kéo dài đến ngày 5/12, mở cửa hằng ngày từ 8h đến 17h và miễn phí đối với khách tham quan Văn Miếu – Quốc Tử Giám.

Nghệ sĩ, Giám tuyển Nguyền Thế Sơn. Ảnh: BTC

Theo Ban Tổ chức, khoảng 40 nghệ sĩ, nghệ nhân và sinh viên cùng tham gia xây dựng triển lãm. Không gian được tổ chức thành 9 cụm nội dung, đưa câu chuyện về các vị danh nho được suy tôn là Tổ nghề vào cuộc đối thoại với tác phẩm mỹ thuật, sản phẩm thủ công và thực hành sáng tạo đương đại.

Từ khoa bảng tới kỹ nghệ

Trong lịch sử giáo dục Việt Nam, Văn Miếu – Quốc Tử Giám thường được nhắc đến như biểu tượng của đạo học, khoa cử và truyền thống trọng hiền tài.

Triển lãm lần này mở rộng cách nhìn ấy sang một chiều cạnh khác.

Theo ông Nguyễn Văn Tú, Phó Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám, trong số những nhà khoa bảng được đào tạo qua nền giáo dục truyền thống, có những người không chỉ đóng góp về chính trị, văn chương hay học thuật mà còn tham gia truyền bá tri thức, phát triển kỹ nghệ dân gian và được cộng đồng tôn vinh là Tổ nghề.

Ông Nguyễn Văn Tú, Phó Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hoá Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám phát biểu khai mạc triển lãm. Ảnh: BTC

Triển lãm giới thiệu câu chuyện của tám nhân vật gắn với các nghề truyền thống như in khắc mộc bản, dệt chiếu, sơn ta, ép dầu, dệt lượt, thêu, thuộc da – đóng giày và dát thiếc, đồng thời dành một phần nội dung cho Đặng Huy Trứ, người có vai trò quan trọng trong quá trình du nhập và phát triển nghề nhiếp ảnh ở Việt Nam.

Ở đây, “văn” và “nghề” không được đặt ở hai phía tách biệt.

Tri thức của người có học có thể đi vào thực hành sản xuất; kinh nghiệm của người thợ lại được tích lũy qua quan sát, thử nghiệm, cải tiến và truyền nghề. Từ mối giao thoa ấy, Ban Tổ chức gợi ra khái niệm “Kỹ Nho” – một cách nhìn về tầng lớp trí thức không chỉ gắn với sách vở mà còn với kỹ thuật và đời sống xã hội.

Bộ đồ nghề khắc dấu của Nghệ nhân Nguyễn Thanh Uỷ 57 Hàng Điếu. Ảnh: hanoicreativecity.com

Nghề truyền thống bước vào ngôn ngữ đương đại

Mỗi câu chuyện nghề được triển khai bằng sự kết hợp giữa tư liệu lịch sử, hiện vật, dụng cụ nghề và sáng tác mới.

Câu chuyện về Lương Như Hộc và nghề in khắc được thể hiện qua mộc bản, dụng cụ khắc và những thực hành đồ họa của nghệ nhân, họa sĩ đương đại.

Với Phạm Đôn Lễ và nghề dệt chiếu, kỹ thuật đan dệt truyền thống được đưa vào không gian thông qua các sắp đặt và sản phẩm của nghệ nhân làng chiếu Nga Sơn.

Câu chuyện Trần Lư – nghề sơn ta được nối với các sáng tác sơn mài hiện đại, cho thấy một chất liệu truyền thống vẫn có thể tiếp tục sinh ra nhiều hình thức biểu đạt mới.

Các cụm nghề dệt lượt, thêu, da giày và dát thiếc cũng được triển khai theo cách tương tự: không chỉ kể lại lịch sử nghề mà còn cho thấy những kỹ thuật ấy đang được nghệ nhân, nghệ sĩ và sinh viên tiếp tục sử dụng, biến đổi và đưa vào thiết kế, mỹ thuật ứng dụng.

Một lớp hình ảnh xuyên suốt triển lãm là hệ thống bia khắc mica do họa sĩ Trần Hậu Yên Thế thực hiện. Những cấu trúc này tạo một đường nối thị giác giữa bia đá truyền thống tại Văn Miếu với ngôn ngữ trưng bày đương đại.

Một góc trưng bày triển lãm tại Văn Miếu. Ảnh: hanoicreativecity.com

Nối Văn Miếu với “Chuyện Đình trong Phố”

Theo giám tuyển Nguyễn Thế Sơn, ý tưởng triển lãm hình thành từ quá trình nghiên cứu ký ức đô thị và những ngôi đình, đền thờ Tổ nghề trong khu phố cổ Hà Nội.

Trong nhiều năm, nhóm nghiên cứu nhận ra một mối liên hệ đáng chú ý: nhiều nhân vật được thờ như Tổ nghề trong các đình nghề ở Kẻ Chợ vốn xuất thân từ tầng lớp khoa bảng.

Từ đó, triển lãm tại Văn Miếu được kết nối với dự án “Chuyện Đình trong Phố”, hiện triển khai tại 12 đình và hội quán trong khu phố cổ.

Một bên là Văn Miếu – nơi tôn vinh việc học.

Một bên là đình nghề – nơi cộng đồng thợ thủ công tưởng nhớ những người truyền nghề.

Giữa hai không gian ấy là hành trình tri thức đi từ học thuật tới kỹ nghệ, rồi từ làng nghề vào đời sống đô thị Thăng Long – Hà Nội.

Sự kết nối này cũng giúp câu chuyện về nghề vượt khỏi phạm vi từng hiện vật riêng lẻ.

Nó cho thấy nghề thủ công từng hình thành trong một mạng lưới gồm người học, người truyền nghề, người sản xuất, cộng đồng thợ và những không gian giao thương.

Ban Tổ chức trao hoa tới nghệ sĩ, giám tuyển Nguyễn Thế Sơn cùng các cộng sự. Ảnh: BTC

Di sản trở thành chất liệu sáng tạo

Triển lãm diễn ra trong dịp kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám (1076–2026) và là một trong những hoạt động mở đầu cho mùa Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026.

Điểm đáng chú ý là di sản ở đây không được tiếp cận như một lớp quá khứ đứng yên.

Các sản phẩm, kỹ thuật và câu chuyện lịch sử được đưa vào đối thoại với nghệ sĩ, nhà thiết kế và sinh viên hôm nay. Qua đó, những nghề truyền thống có thêm cơ hội được đọc lại bằng ngôn ngữ mới, đồng thời tiếp tục xuất hiện trong mỹ thuật, thiết kế và các ngành công nghiệp văn hóa.

Một sinh viên Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp tham quan triển lãm chia sẻ rằng cô bất ngờ khi biết một số vị Tổ nghề vốn là những tiến sĩ, nhà khoa bảng, và đây sẽ là chủ đề để tiếp tục tìm hiểu.

Phản ứng ấy cũng cho thấy giá trị của triển lãm không chỉ nằm ở việc giới thiệu lịch sử.

Quan trọng hơn, nó tạo ra một câu hỏi mới về cách Hà Nội nhìn nguồn lực văn hóa của mình: liệu những tri thức, kỹ thuật và ký ức nghề nghiệp được tích lũy qua nhiều thế hệ có thể tiếp tục trở thành chất liệu cho sáng tạo hôm nay?

“Tổ nghề và Danh Nho nước Việt” đưa ra một câu trả lời bằng chính cấu trúc triển lãm: kết nối việc học – việc làm nghề – cộng đồng – không gian đô thị – sáng tạo đương đại.

Trong cách nhìn ấy, Văn Miếu – Quốc Tử Giám không chỉ là nơi lưu giữ ký ức về khoa cử, mà còn có thể trở thành một không gian để những lớp tri thức cũ tiếp tục được đọc lại, thực hành và tạo ra những giá trị mới.

Thông tin triển lãm:

• Tên triển lãm: Tổ nghề và Danh Nho nước Việt
• Thời gian: 9/11 – 5/12/2026, từ 8h đến 17h hằng ngày
• Địa điểm: Nhà Thái Học, Văn Miếu – Quốc Tử Giám, 58 Quốc Tử Giám, Hà Nội
• Giám tuyển: Nguyễn Thế Sơn
• Hình thức tham quan: Miễn phí đối với khách tham quan Văn Miếu – Quốc Tử Giám