Với gốm, sáng tạo không bắt đầu từ một bản vẽ đẹp, mà từ đất, men, lửa, kỹ thuật sản xuất và hiểu biết về người dùng. Sinh ra ở Kim Lan, lớn lên cùng nghề gốm và hiện là Chủ tịch Hiệp hội Gốm sứ Kim Lan, nghệ nhân ưu tú Đào Việt Bình nhìn đổi mới bằng một con mắt rất thực tế: sản phẩm mới phải có ý tưởng, nhưng cũng phải làm được, dùng được, bán được và không đánh mất phần tinh hoa đã được làng nghề tích lũy qua nhiều thế hệ.

Có những làng nghề được biết đến trước hết bằng hình ảnh sản phẩm. Với Kim Lan, phía sau mỗi sản phẩm gốm là một lịch sử dài của đất, lò, men, bàn tay thợ và những lớp ký ức khảo cổ. Khi những dấu tích cổ được phát hiện tại làng trong các cuộc khảo sát đầu những năm 2000, người làm nghề hôm nay không chỉ nhìn gốm như sinh kế, mà còn thấy mình đang đứng trong một mạch truyền thống xa hơn đời sống của một thế hệ.

Các nghệ nhân làm Gốm Kim Lan. Ảnh: hanoicreativecity.com

Nghệ nhân Đào Việt Bình thuộc về mạch ấy. Ông không nhớ chính xác mình chạm vào đất từ khi nào, bởi lớn lên trong làng nghề cũng có nghĩa là lớn lên giữa nguyên liệu, lò nung và công việc của gia đình. Sau khi học hết phổ thông, thay vì đi theo con đường đại học như nhiều người thân trong gia đình, ông ở lại làm nghề cùng cha mẹ. Từ những sản phẩm thông thường ban đầu, rồi qua quá trình học hỏi, đi xa, tiếp cận kỹ thuật mới và tự nghiên cứu nguyên lý vật liệu, ông mở rộng công việc sang sản xuất men, nguyên liệu và vật tư phục vụ người làm nghề.

Điểm đáng chú ý trong câu chuyện của ông không nằm ở sự hoài niệm về quá khứ, mà ở cách ông đặt truyền thống vào thị trường hôm nay. Gốm Kim Lan vẫn có quy mô sản xuất lớn với hàng trăm lò hộ gia đình, nhưng cũng đứng trước áp lực rất rõ: cạnh tranh với hàng Trung Quốc, yêu cầu sản xuất quy mô lớn, thị hiếu thay đổi, nhu cầu của phân khúc trung lưu – cao cấp trong nước và bài toán làm sao để người trẻ sáng tạo mà không rời khỏi thực tế sản xuất.

Vì vậy, khi gặp gỡ sinh viên trong khuôn khổ Summer Camp Re:Craft 2026 – Làng nghề Tái sinh, điều nghệ nhân Đào Việt Bình mang đến không chỉ là kinh nghiệm của một người làm gốm lâu năm. Đó còn là một lời nhắc quan trọng cho thiết kế trẻ: đổi mới không có nghĩa là cắt đứt với cái cũ. Muốn đi xa, sáng tạo cần biết kế thừa tinh hoa của nghề, hiểu giới hạn của vật liệu, hiểu năng lực sản xuất và hiểu người tiêu dùng mà sản phẩm hướng tới.

Thưa nghệ nhân Đào Việt Bình, ông bắt đầu làm quen với gốm sứ từ khi nào?

Thật ra tôi cũng không nhớ chính xác từ khi nào. Mình sinh ra trong làng nghề, lớn lên đã sờ vào đất, đã làm cùng bố mẹ. Với nghề gốm, tôi rất yêu và đam mê. Sau khi học hết cấp ba, tôi không đi học đại học mà ở nhà làm nghề cùng gia đình.

Gia đình tôi là gia đình hiếu học, các anh của tôi đều là giảng viên đại học. Nhưng ở thời điểm ấy, kinh tế của người làm công chức nhà nước còn rất khó khăn, trong khi nghề gốm của bố mẹ tôi lại phát triển tốt. Tôi ở nhà làm gốm cùng bố mẹ, rồi gắn bó dần với nghề.

Độc đáo sản phẩm gốm Kim Lan. Ảnh: hanoicreativecity.com

Cơ duyên nào giúp ông phát triển nghề sâu hơn?

Sau một thời gian làm cùng gia đình, tôi có dịp sang Trung Quốc và được một nghệ nhân, cũng là chủ xưởng, truyền lại cho một số bí quyết. Người đó từng nói rằng người Trung Quốc không dễ truyền nghề cho người ngoài, nhưng vì cảm động trước sự yêu nghề của tôi nên đã chỉ dạy.

Từ đó, tôi hiểu nghề theo một cách cơ bản hơn, không chỉ làm các sản phẩm thông thường như trước. Sau này, khi hiểu hơn về nguyên lý của gốm, tôi phát triển thêm việc cung cấp vật tư, sản xuất men và nguyên liệu để phục vụ người dân làm nghề.

Gốm Kim Lan được biết đến là làng nghề có lịch sử lâu đời. Điều đó có ý nghĩa thế nào với ông?

Bản thân tôi vốn rất yêu gốm. Khoảng những năm 2002–2005, có đoàn khảo cổ về làng Kim Lan. Tôi cũng tham gia cùng trong quá trình tìm hiểu cổ vật. Khi biết có những hiện vật có niên đại rất xa, từ thế kỷ VII, thế kỷ IX, tôi rất mừng. Mình sinh ra trong một làng nghề có truyền thống lâu đời như thế thì rất tự hào.

Là người con của làng gốm, khi cầm đất, khi làm sản phẩm, mình thấy rõ niềm tự hào ấy. Chính niềm đam mê và tự hào với làng nghề cũng là điều khiến người khác cảm nhận được và sẵn sàng truyền lại kinh nghiệm cho mình.

Với vai trò nghệ nhân và Chủ tịch Hiệp hội Gốm sứ Kim Lan, ông nhìn việc truyền nghề như thế nào?

Quan điểm của tôi là làng nghề tức là nghề của làng, chứ không phải của riêng ai. Với vai trò Chủ tịch Hiệp hội, cũng như với trách nhiệm của một nghệ nhân ưu tú, tôi nghĩ mình phải truyền lại nghề cho thế hệ trẻ.

Tôi rất mong thế hệ sau phát huy nghề còn hơn mình. Nếu nghệ nhân không truyền lại cho thế hệ sau thì nghề của mình còn ý nghĩa gì? Vai trò của nghệ nhân là phải truyền nghề, phải giữ được dòng chảy nghề cho lớp sau.

Hiện nay, thị trường có xu hướng chuộng gốm mỏng, gốm trắng, phong cách Nhật Bản hoặc các sản phẩm công nghiệp quy mô lớn. Gốm Kim Lan đứng trước áp lực ấy ra sao?

Trước đây, bản thân tôi cũng từng xuất khẩu nhiều sang Nhật, Hàn Quốc và Mỹ. Nhưng từ khoảng năm 2014 đến nay, việc xuất khẩu gần như không còn như trước. Có nhiều lý do: cơ chế, chính sách, thuế, quy mô sản xuất, năng lực công nghệ và sự cạnh tranh rất mạnh từ Trung Quốc.

Nếu nói về quy mô và công nghệ, Trung Quốc hơn mình rất nhiều. Muốn xuất khẩu lớn, người ta đòi hỏi quy trình sản xuất bài bản, năng lực sản xuất ổn định, cơ sở vật chất, nhà xưởng, máy móc, bảo hiểm và nhiều điều kiện khác. Trong khi đó, các hộ làm nghề của mình đa phần vẫn sản xuất nhỏ lẻ, quy mô gia đình, nên rất khó cạnh tranh ở các đơn hàng lớn.

Nhưng tôi nghĩ thị trường trong nước cũng rất lớn. Vấn đề là mình phải đủ năng lực để phục vụ phân khúc trung lưu và cao cấp. Ngay trong nước, nhu cầu về sản phẩm gốm có chất lượng, có kỹ thuật, có thẩm mỹ vẫn còn nhiều.

Hiện nay Kim Lan còn nhiều hộ sản xuất không, thưa ông?

Ở Kim Lan hiện có khoảng 420 lò gốm đang sản xuất theo quy mô hộ gia đình. Theo tôi, gốm sứ không hẳn là mai một theo nghĩa biến mất, mà nó có thăng trầm. Những mặt hàng bị ế thường là của các gia đình không thay đổi mẫu mã, không thay đổi tư duy, không sáng tạo.

Với những người liên tục đổi mới, chịu khó sáng tạo, họ vẫn có thể phát triển tốt. Lớp trẻ hiện nay phần lớn có sự đổi mới, đó là điều đáng mừng.

Khi biết mình sẽ hướng dẫn sinh viên trong Summer Camp Re:Craft 2026, ông có lo lắng không?

Tôi không lo lắng nhiều. Mình có tay nghề, có nhà xưởng, trong làng cũng có nhiều nghệ nhân, mỗi người có thể hỗ trợ các bạn một chút, nên việc hướng dẫn không quá khó.

Điều tôi thấy nhiều hơn là háo hức. Tôi muốn được tiếp cận với thế hệ trẻ, xem tư duy của các bạn sẽ đổi mới, đột phá như thế nào. Bây giờ các bạn có thể dùng công nghệ, dùng AI, có thể tạo ra những sản phẩm rất mới lạ và độc đáo. Nhưng dù độc đáo đến đâu, sản phẩm gốm vẫn phải bắt đầu từ nguyên liệu, men màu, hình thức và khả năng sản xuất.

Theo ông, sáng tạo trong làng nghề cần đi theo hướng nào để không chỉ dừng lại ở ý tưởng đẹp?

Tôi nghĩ sáng tạo phải đi vào cuộc sống. Sản phẩm làm ra phải bán được, phải có thu nhập. Có nhiều bạn tạo ra sản phẩm rất đẹp, rất lạ, nhưng khi sản xuất đồng loạt lại không làm được, hoặc chưa nghiên cứu thị trường.

Sinh viên chưa từng làm gốm thì có thể chưa hiểu khi đưa một ý tưởng vào sản xuất sẽ gặp những vấn đề gì. Vì vậy, vai trò của nghệ nhân và người hướng dẫn là cùng các bạn điều chỉnh để cái hiện đại, cái tinh xảo và cái truyền thống có sự kết hợp hài hòa. Sản phẩm cuối cùng phải ra được thị trường và được người tiêu dùng tiếp nhận.

Một sản phẩm mới cần có ý nghĩa gì đó, phải chạm đến mong muốn của người dùng. Nếu chỉ sáng tạo mà không tính đến đời sống thì rất khó đi xa.

Nếu một nhà thiết kế trẻ muốn làm sản phẩm hiện đại hoàn toàn theo ý mình, còn ông muốn giữ giá trị truyền thống của gốm, hai bên nên trao đổi thế nào?

Theo kinh nghiệm của tôi, sáng tạo là rất tốt. Nhưng muốn thành công thì người sáng tạo bao giờ cũng phải biết kế thừa. Phải biết ưu điểm của các dòng gốm, biết những gì người đi trước đã làm, những gì thị trường đã chấp nhận, rồi từ đó phát triển thêm.

Nếu không dựa trên kế thừa mà chỉ đi một hướng hoàn toàn mới, khả năng thành công sẽ ít hơn. Kế thừa không có nghĩa là lặp lại. Kế thừa là gom những tinh hoa đã có, rồi đổi mới thêm để sản phẩm cao cấp hơn, tinh xảo hơn, thực dụng hơn, có thể áp dụng công nghệ để sản xuất nhanh hơn, đỡ tốn công, đỡ tốn nguyên liệu hơn.

Nghệ nhân Đào Việt Bình giới thiệu về gốm Kim Lan. Ảnh: hanoicreativecity.com

Vậy giá trị cốt lõi nào của gốm truyền thống không nên đánh mất?

Trong một sản phẩm gốm, truyền thống vẫn là một câu chuyện quan trọng. Nhưng bên cạnh đó là hiệu quả sử dụng và thị trường. Trước khi làm, phải xác định sản phẩm bán cho ai: khách hàng cao cấp, trung lưu hay số đông. Mỗi nhóm cần một cách tiếp cận khác nhau.

Nếu làm một chiếc lọ cho khách hàng cao cấp, mình phải hiểu người ta cần gì và thích gì: hình dáng, màu men, sắc độ, câu chuyện. Mình không chỉ làm cái mình thích, mà còn phải làm cái người dùng mong muốn. Có những người cực kỳ sáng tạo, họ có thể tạo ra sản phẩm và định hướng lại thị hiếu khách hàng, nhưng tỷ lệ đó không nhiều. Phần lớn sản phẩm muốn đi được vào thị trường vẫn phải hiểu người dùng.

Trong bối cảnh Hà Nội xây dựng Thành phố sáng tạo, ông kỳ vọng gì ở sự kết nối giữa gốm Kim Lan và các trường đại học, nhà thiết kế trẻ?

Tôi mong các bạn trẻ đến với làng nghề bằng cả sự sáng tạo và sự lắng nghe. Làng nghề có rất nhiều tri thức đã tích lũy qua thời gian: đất, men, lửa, dáng, kỹ thuật, thị trường. Nếu người trẻ biết khai thác những giá trị ấy, cộng thêm tư duy thiết kế, công nghệ và cách nhìn mới, gốm Kim Lan có thể có thêm hướng phát triển.

Điều quan trọng là sáng tạo phải bám vào thực tế. Một sản phẩm tốt không chỉ đẹp trên bản vẽ, mà phải làm được, dùng được, bán được và có câu chuyện đủ sức chạm tới người tiêu dùng. Khi truyền thống và đổi mới gặp nhau ở điểm đó, làng nghề mới có thể đi tiếp.

Xin cảm ơn ông.

Hanoicreativecity.com thực hiện