Với nghệ nhân Hoàng Thị Khương, thêu không chỉ là đường kim mũi chỉ. Đó là cách một người con làng nghề Quất Động giữ lại nét đẹp quê hương, trao truyền sinh kế cho người khuyết tật và tìm đường để thêu tay tiếp tục có chỗ đứng trong đời sống đương đại.

Làng nghề thêu Quất Động từ lâu được biết đến như một trong những địa chỉ tiêu biểu của nghề thêu truyền thống Hà Nội. Ở đó, mỗi bức thêu không chỉ được tạo nên từ chỉ màu và vải, mà còn từ sự kiên nhẫn, con mắt thẩm mỹ, đôi tay bền bỉ và tình yêu nghề được truyền qua nhiều thế hệ.

Một sản phẩm thêu của Nghệ nhân Hoàng Thị Khương. Ảnh: hanoicreativecity.com

Với nghệ nhân Hoàng Thị Khương, tình yêu ấy bắt đầu từ rất sớm, đồng thời gắn với một biến cố của đời mình. Bà kể, từ khi còn nhỏ, bà đã mang trong mình mong muốn “đứng lên từ chính nghề thêu”, bởi gia đình có nghề truyền thống và bản thân bà muốn giữ gìn “nét đẹp truyền thống của gia đình và của quê hương”. Tình yêu ấy, chính là điều bà đã gửi gắm tới công chúng qua cuộc trao đổi với Hanoicreativecity.com

Thưa nghệ nhân Hoàng Thị Khương, làm thế nào để một người có thể tập trung trong nhiều tháng, thậm chí nhiều năm, cho một bức thêu?

Nghệ nhân Hoàng Thị Khương: Cái này phải phụ thuộc vào yêu nghề. Gia đình tôi có nghề truyền thống đã truyền cho mình, thì mình cũng cố giữ gìn được nét đẹp truyền thống của gia đình và của quê hương.

Tôi luôn nghĩ mình đứng lên từ nghề nào thì phải cố gắng từ chính nghề ấy. Nghề thêu cần sự bền bỉ, nhưng nếu mình yêu nghề thì sẽ có cách để ngồi với nó, đi cùng nó.

Bà từng dạy nghề cho nhiều người, trong đó có người khuyết tật. Việc truyền nghề khó nhất ở đâu?

Nếu là người khỏe mạnh thì không quá khó. Nhưng với các bạn khuyết tật, nhất là khuyết tật về trí tuệ, mình phải để các bạn thoải mái, rồi hướng dẫn dần. Có khi phải nịnh, phải động viên, phải kiên nhẫn hơn rất nhiều.

Tôi cũng là người khuyết tật. Trước khi tham gia Hội Người khuyết tật, đúng là tôi cũng chỉ quanh quẩn trong bốn bức tường. Từ khi tham gia Hội Người khuyết tật thành phố Hà Nội, tôi có thêm cơ hội gặp gỡ, làm việc, rồi thấy nhiều dự án đã mang lại việc làm, dạy nghề cho các em khuyết tật.

Với người khuyết tật, học và làm nghề khó hơn. Có những bạn phải uống thuốc, ngủ nhiều, không thể làm nhanh như người khỏe mạnh. Một phần việc người khác làm một ngày, các bạn có khi làm cả tháng. Nhưng nếu có nghề, các bạn vẫn có cơ hội lao động, có việc làm, có niềm tin hơn vào bản thân.

Nghệ nhân Hoàng Thị Khương chia sẻ về nghê thêu với sinh viên. Ảnh: hanoicreativecity.com

Trong bối cảnh nhiều người trẻ rời làng nghề để tìm công việc có thu nhập cao hơn, bà nhìn việc giữ nghề thêu thủ công hiện nay như thế nào?

Tôi mong các cấp lãnh đạo quan tâm hơn tới nghề thêu thủ công. Nghề này bây giờ mai một nhiều, giữ được nghề rất khó. Các bạn khỏe mạnh thường đi làm ở doanh nghiệp vì lương cao hơn. Còn các bạn khuyết tật thì có thể ở lại với nghề, nhưng lại gặp khó khăn về sức khỏe, nên làm được không nhiều.

Ở làng vẫn có người yêu nghề, nhưng cũng có nhiều người phải lo bát cơm manh áo, lo cho con cái học hành. Thế hệ trẻ bây giờ học nhiều, lịch học gần như kín, nên để các cháu thật sự gắn bó với nghề cũng khó hơn thời chúng tôi. Ngày trước, cứ đi học về, đặt cặp sách xuống là lại ngồi thêu.

Chất liệu chỉ có vai trò thế nào với thêu tay Quất Động? Hiện nay có nhiều loại chỉ công nghiệp rẻ và đa dạng màu hơn, bà thường lựa chọn ra sao?

Cá nhân tôi thích nhất loại chỉ cotton của Pháp. Khi thêu trên áo, giặt rồi vẫn mềm, áo cũ rồi chỉ vẫn giữ được độ mềm. Một số loại chỉ khác, kể cả chỉ công nghiệp, có thể bị cứng hơn.

Tơ tằm thì rất đẹp, nhưng bây giờ mua được loại tơ tốt cũng khó và giá thành cao. Nếu dùng toàn bộ tơ tằm cho một bức tranh, nhiều khi tiền chỉ đã rất lớn, làm ra khó bán được. Vì thế, tơ tằm thường chỉ dùng ở những phần thật cần, chẳng hạn như khuôn mặt trong tranh chân dung. Những phần khác vẫn phải kết hợp với các loại chỉ công nghiệp phù hợp.

Với tranh chân dung, đâu là phần khó nhất?

Khuôn mặt là phần quan trọng nhất. Các phần khác mình có thể tỉa tót, thay đổi màu, điều chỉnh dần. Nhưng khuôn mặt phải có thần, có thái, phải tươi tắn, phải giống ảnh thì người ta mới tìm đến mình.

Có những bức nhận một năm, ba bốn người cùng làm, nhưng phần khuôn mặt tôi thường để mình thể hiện cuối cùng. Đẹp hay không là ở khuôn mặt.

Khi làm việc với sinh viên hoặc những người chưa từng cầm kim thêu, bà thường bắt đầu từ đâu?

Tôi sẽ hướng dẫn từ mũi dễ nhất. Trước đây tôi từng dạy ở Trường Cao đẳng Công nghiệp Tây Tựu, nên tôi hiểu là phải đi từ dễ đến khó. Có thể bắt đầu bằng mũi mắt xích, chăng chặn, hoặc những hình đơn giản như hoa quả.

Mỗi nơi có thể gọi tên mũi thêu khác nhau, nhưng quy tụ lại thì vẫn là kỹ thuật ấy. Quan trọng là người học đừng sợ, cứ bắt đầu từ những điều đơn giản nhất.

Sinh viên tìm hiểu về nghề thêu Quất Động trong khuôn khổ Summer Camp 2026. Ảnh: hanoicreativecity.com

Bà mong người trẻ hiểu điều gì sâu hơn về nghề thêu, thay vì chỉ học kỹ thuật?

Tôi muốn các bạn hiểu giá trị cốt lõi của nghề. Vì thế, có những giải thưởng, những bức tranh của tôi, tôi giữ lại chứ không bán. Có người từng hỏi mua với giá không nhỏ, nhưng tôi vẫn muốn giữ để gìn giữ nét đẹp truyền thống của quê hương Quất Động.

Riêng thêu Quất Động có cái lối làm bằng mũi kim, sợi chỉ, chứ không phải đánh màu. Đó là điều tôi muốn giữ.

Nếu làm việc với một nhà thiết kế trẻ để tạo ra sản phẩm mới, bà sẵn sàng đến đâu?

Với tôi, được làm việc với một nhà thiết kế là một điều vinh dự. Hai bên có thể kết hợp để tạo ra một sản phẩm tròn trịa hơn. Nhưng điều tôi muốn giữ là bức tranh phải có hồn, càng nhìn càng có chiều sâu.

Làm nghề thì không thể nghĩ mình đã giỏi rồi. Tôi luôn nghĩ: học bao giờ không làm nữa thì mới hết học. Có khi xem truyền hình, nhìn phong cảnh, thấy chi tiết nào áp dụng được vào tranh thì mình học, mình đưa vào. Tôi xác định mình lúc nào cũng chỉ là người bình thường, vẫn phải học.

Nghệ nhân Hoàng Thị Khương với sản phẩm thêu Quất Động. Ảnh: hanoicreativecity.com

Bà nghĩ sao nếu thêu truyền thống được đưa vào thiết kế kiến trúc, nội thất hoặc các sản phẩm đời sống hằng ngày?

Tôi rất mong muốn điều đó. Nếu thiết kế đưa được hình ảnh thêu vào kiến trúc, nội thất hay đời sống hằng ngày thì đó là niềm vinh dự của quê hương có cụ tổ nghề, của làng nghề và của người làm nghề. Đó là niềm tự hào khi làng nghề đi vào được các sản phẩm của đời sống hiện đại. Nhưng điều này còn cần ý tưởng của các bạn sinh viên, các trường đại học và các nhà thiết kế.

Trong thời đại thêu máy công nghiệp, thêu tay còn có thể cạnh tranh bằng điều gì?

Nếu cạnh tranh về giá thì thêu tay không thể cạnh tranh được với công nghiệp. Máy có cả dàn mấy chục kim, còn thủ công thì đâm lên, đâm xuống mới được một mũi.

Vì thế, thêu thủ công phải tìm những điều máy không thể thể hiện được. Ví dụ một bức tranh thêu máy theo lập trình, còn người thêu tay phải tìm màu chỉ, tỉa làm sao để màu nọ đan vào màu kia nhuần nhuyễn. Như ánh nước lấp lánh, mình phải thể hiện được. Đấy mới là nghề của thủ công.

Nếu mình chỉ làm giống thêu máy thì không bao giờ tồn tại được.

Bức tranh thêu chữ Tâm của Nghệ nhân Hoàng Thị Khương. Ảnh: hanoicreativecity.com

Có phải đó là “cái hồn” của thêu tay?

Đúng vậy. Người thợ phải đưa được cái hồn của mình vào bức thêu. Với tôi, khi mình đã khiếm khuyết một phần cơ thể, đi lại khó khăn, thì mình càng phải cố gắng, nỗ lực để cạnh tranh với những người khác. Không thể vì mình yếu về đôi chân mà lại làm việc không có nhiệt huyết. Nếu không có nhiệt huyết thì không bao giờ tồn tại được.

Và tôi vẫn tin: cứ yêu nghề là nghề sẽ yêu mình.

Xin cảm ơn bà.

Hanoicreativecity.com thực hiện.