Những ngày cuối tháng 6, tại Bảo tàng Hà Nội, sa bàn Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm thu hút sự quan tâm của đông đảo công chúng. Không chỉ là một mô hình trực quan về cấu trúc đô thị tương lai, sa bàn còn gợi mở một cách hình dung mới về Hà Nội trong thế kỷ tới: thành phố sẽ phát triển ra sao, các dòng sông, trục cảnh quan, trung tâm đô thị, không gian công cộng, thiết chế văn hóa và vùng di sản sẽ được tổ chức thế nào trong một tầm nhìn dài hạn hiếm có.

Sa bàn Quy hoạch thủ đô tầm nhìn 100 năm. Nguồn: Thanh niên

Giữa những con số về diện tích, dân số, hạ tầng, tốc độ tăng trưởng hay các cực phát triển mới, có một câu hỏi rất đáng quan tâm với cộng đồng sáng tạo Thủ đô: cấu trúc không gian mới này sẽ mở ra dư địa nào cho các không gian sáng tạo Hà Nội?

Câu hỏi ấy không chỉ dành cho giới kiến trúc, quy hoạch hay quản lý đô thị. Đó cũng là câu hỏi của các nghệ sĩ, nhà thiết kế, người làm thủ công, nhà tổ chức sự kiện, nhà giáo dục di sản, các không gian độc lập, studio, gallery, bảo tàng, làng nghề, cộng đồng ven sông và những người đang tham gia vào hành trình xây dựng Hà Nội – Thành phố sáng tạo.

Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm được phê duyệt theo Quyết định số 2512/QĐ-UBND ngày 13/5/2026, áp dụng cho toàn bộ địa giới hành chính Thủ đô, với quy mô khoảng 3.359,84 km². Đây là bản quy hoạch dài hạn có ý nghĩa định hình cấu trúc phát triển của Hà Nội trong một giai đoạn mới, trên nền tảng tích hợp, đồng bộ giữa các định hướng phát triển không gian, kinh tế, xã hội, văn hóa, môi trường và hạ tầng.

Quy hoạch tổng thể thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm. Nguồn: UBND Thành phố Hà Nội.

Điểm đáng chú ý là quy hoạch không đặt văn hóa ở vị trí phụ trợ. Ngay trong quan điểm phát triển, Hà Nội xác định định hướng xây dựng Thủ đô “Văn hiến – Văn minh – Hiện đại – Hạnh phúc”, lấy con người làm trung tâm, chủ thể, mục tiêu và động lực phát triển. Đây là điểm tựa quan trọng để nhìn quy hoạch không chỉ như một bản vẽ hạ tầng, mà như một khung phát triển văn hóa – xã hội dài hạn.

Với cộng đồng sáng tạo, điều này có ý nghĩa đặc biệt. Một thành phố sáng tạo không thể chỉ được tạo nên bằng những công trình biểu tượng hay những sự kiện lớn. Thành phố sáng tạo cần một cấu trúc không gian cho phép con người gặp gỡ, học hỏi, thử nghiệm, sản xuất, trình diễn, trao đổi và cùng kiến tạo giá trị mới. Khi quy hoạch đặt “Văn hiến” ở vị trí đầu tiên, đó cũng là lời nhắc rằng bản sắc văn hóa của Hà Nội phải trở thành nguồn lực phát triển, chứ không chỉ là ký ức cần bảo tồn.

Quy hoạch tổng thể Thủ đô hướng tới mô hình không gian “đa tầng, đa lớp, đa cực, đa trung tâm”, với 9 cực phát triển, 9 trung tâm lớn và 9 trục động lực. Về mặt đô thị, cấu trúc này giúp giảm áp lực lên khu vực nội đô lịch sử, mở rộng không gian phát triển sang các vùng mới, đồng thời tạo thêm các trung tâm chức năng có khả năng kết nối vùng. Về mặt sáng tạo, đây có thể là cơ hội để Hà Nội không chỉ tập trung hoạt động văn hóa sáng tạo ở khu vực lõi, mà từng bước mở rộng mạng lưới sáng tạo tới ven đô, làng nghề, các đô thị vệ tinh, hành lang sinh thái và các khu vực giàu di sản.

Hiện nay, Mạng lưới Không gian Văn hóa Sáng tạo Hà Nội đã ghi nhận 82 không gian văn hóa sáng tạo trên địa bàn thành phố. Những không gian này rất đa dạng: từ không gian sáng tạo độc lập, studio, gallery, artspace; các không gian cộng đồng, tổ chức xã hội; không gian làng nghề, craft; giáo dục – đào tạo; cho tới bảo tàng, di tích và các thiết chế văn hóa. Khi đặt mạng lưới này vào bối cảnh quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm, câu hỏi quan trọng không còn là Hà Nội có bao nhiêu không gian sáng tạo, mà là các không gian ấy sẽ được kết nối, bảo vệ, mở rộng và tích hợp vào cấu trúc phát triển đô thị như thế nào.

Một trong những điểm nhấn lớn nhất của quy hoạch là sông Hồng. Theo định hướng phát triển không gian được lãnh đạo UBND TP Hà Nội trình bày tại kỳ họp HĐND, trục đại lộ cảnh quan sông Hồng được xác định là trục không gian xanh trung tâm gắn với văn hóa sáng tạo dọc sông Hồng — đồng thời là trục phát triển kinh tế – xã hội, biểu trưng cho Hà Nội “Văn hiến – Bản sắc – Sáng tạo”. Đây là một cơ sở quan trọng để nhìn sông Hồng không chỉ như một hành lang cảnh quan, sinh thái hay hạ tầng đô thị, mà còn như một hành lang văn hóa sáng tạo có thể định hình diện mạo mới của Thủ đô trong nhiều thập kỷ tới.

Trong lịch sử, sông Hồng không chỉ là dòng chảy tự nhiên, mà còn là dòng chảy văn hóa tạo nên Thăng Long – Hà Nội. Hai bên bờ sông gắn với cư trú, thương mại, làng nghề, bến bãi, ký ức đô thị và nhiều thực hành văn hóa cộng đồng. Trong những năm gần đây, các không gian ven sông cũng dần trở thành nơi diễn ra nhiều hoạt động sáng tạo: từ nghệ thuật công cộng, nhiếp ảnh, âm nhạc, trình diễn, workshop, chợ phiên sáng tạo đến các hoạt động giáo dục môi trường và cộng đồng.

Nếu được cụ thể hóa bằng các quy hoạch phân khu và quy hoạch chi tiết phù hợp, trục sông Hồng có thể trở thành một hành lang sáng tạo đặc biệt của Hà Nội. Ở đó, không gian xanh, không gian công cộng, thiết chế văn hóa, bảo tàng mở, sân khấu ngoài trời, tuyến đi bộ, điểm dừng nghệ thuật, không gian thực hành cộng đồng và các mô hình kinh tế sáng tạo ven sông có thể cùng tồn tại. Điều quan trọng là quá trình phát triển không nên chỉ ưu tiên chức năng đô thị, thương mại hay bất động sản, mà cần dành vị trí tương xứng cho văn hóa, sáng tạo và đời sống cộng đồng.

Từ góc nhìn của Hà Nội – Thành phố sáng tạo UNESCO trong lĩnh vực thiết kế, quy hoạch tầm nhìn 100 năm mở ra ít nhất ba lớp dư địa cho không gian sáng tạo.

Thứ nhất là dư địa không gian. Khi Hà Nội phát triển theo mô hình đa cực, đa trung tâm, các không gian sáng tạo có cơ hội vượt khỏi giới hạn của một số khu vực quen thuộc trong nội đô. Những vùng như Sơn Tây, Hòa Lạc, Đông Anh, Gia Lâm, khu vực ven sông Hồng, các làng nghề và các trung tâm mới có thể trở thành những điểm tựa cho các mô hình sáng tạo gắn với di sản, giáo dục, công nghệ, sinh thái, thủ công và du lịch văn hóa.

Thứ hai là dư địa chức năng. Không gian sáng tạo không nên chỉ được hiểu là nơi tổ chức triển lãm hay sự kiện. Đó có thể là nơi sản xuất nội dung, thử nghiệm thiết kế, đào tạo kỹ năng, bảo tồn nghề, chuyển giao tri thức, trình diễn nghệ thuật, ươm tạo doanh nghiệp sáng tạo, phát triển sản phẩm văn hóa và kết nối cộng đồng. Nếu quy hoạch đô thị nhìn nhận đúng vai trò này, các không gian sáng tạo có thể trở thành một phần của hạ tầng mềm cho phát triển Thủ đô.

Thứ ba là dư địa chính sách. Từ quy hoạch tổng thể đến quy hoạch phân khu, quy hoạch chi tiết và các chương trình phát triển công nghiệp văn hóa, Hà Nội có cơ hội xác lập rõ hơn vị trí của không gian sáng tạo trong hệ thống thiết chế văn hóa đô thị. Đây là bước cần thiết để các không gian sáng tạo không chỉ tồn tại nhờ nỗ lực đơn lẻ, ngắn hạn hoặc tự phát, mà có thể được hỗ trợ bằng cơ chế sử dụng đất, vận hành, kết nối nguồn lực, hợp tác công – tư và tham gia vào các chương trình phát triển dài hạn của thành phố.

Tuy nhiên, cũng cần nhìn nhận thận trọng: quy hoạch tổng thể mới dừng ở tầng định hướng chiến lược. Những giá trị như văn hóa, sáng tạo, sinh thái, hạnh phúc sẽ chỉ trở thành hiện thực nếu được cụ thể hóa trong các lớp quy hoạch tiếp theo và trong các dự án cụ thể. Ở giai đoạn này, điều cần tiếp tục theo dõi là tỷ lệ, vị trí và cơ chế dành cho thiết chế văn hóa, không gian công cộng, không gian sáng tạo, trung tâm thiết kế, các điểm đến sáng tạo, cũng như sự tham gia của cộng đồng trong quá trình lập và triển khai quy hoạch.

Đây cũng là lý do mạng lưới 82 không gian văn hóa sáng tạo hiện có cần được nhìn nhận như một nguồn dữ liệu thực tiễn quý giá. Những không gian này cho thấy sáng tạo ở Hà Nội đang diễn ra ở đâu, bằng cách nào, với những cộng đồng nào, gặp khó khăn gì và cần điều kiện gì để phát triển bền vững. Nếu quy hoạch tầm nhìn 100 năm là bản đồ lớn của tương lai, thì mạng lưới không gian sáng tạo hiện hữu chính là những điểm chạm sống động của hiện tại. Kết nối hai lớp này sẽ giúp Hà Nội tránh được tình trạng quy hoạch nói về sáng tạo ở tầm khái niệm, nhưng thiếu cơ chế bảo vệ và nuôi dưỡng các thực hành sáng tạo cụ thể.

Trong bối cảnh Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 đang hướng tới việc mở rộng không gian tham gia của cộng đồng, thúc đẩy hợp tác liên ngành trong các lĩnh vực thiết kế, nghệ thuật, công nghệ, kiến trúc, thủ công, di sản, trình diễn và dữ liệu, câu chuyện quy hoạch càng trở nên có ý nghĩa. Lễ hội không chỉ là nơi trình diễn các ý tưởng, mà có thể trở thành một kênh đối thoại giữa quy hoạch đô thị và cộng đồng sáng tạo. Những sáng kiến được lựa chọn, những không gian được kích hoạt, những mô hình hợp tác được thử nghiệm trong lễ hội hoàn toàn có thể cung cấp dữ liệu, kinh nghiệm và đề xuất cho quá trình cụ thể hóa quy hoạch.

Ở chiều ngược lại, quy hoạch tầm nhìn 100 năm cũng có thể tạo nền tảng để Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội và Mạng lưới Không gian Văn hóa Sáng tạo Hà Nội bước sang giai đoạn mới: từ sự kiện sang hệ sinh thái, từ “mở cửa” sang “mở lâu dài”, từ các điểm sáng riêng lẻ sang một cấu trúc sáng tạo có khả năng kết nối với phát triển đô thị.

Vì vậy, câu hỏi “Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm mở ra dư địa nào cho không gian sáng tạo Hà Nội?” có thể được trả lời ở hai mức. Ở mức định hướng, dư địa là rõ ràng. Quy hoạch xác lập văn hóa là trục giá trị quan trọng, lấy con người làm trung tâm, coi sông Hồng là trục cảnh quan sinh thái – văn hóa chủ đạo, phát triển cấu trúc đô thị đa cực, đa trung tâm và hướng tới một Hà Nội văn hiến, thông minh, sáng tạo, sinh thái. Nhưng ở mức thực thi, dư địa ấy vẫn cần được bảo vệ bằng những quyết định cụ thể: không gian nào dành cho sáng tạo, thiết chế nào được ưu tiên, cộng đồng nào được tham gia, mô hình nào được hỗ trợ, cơ chế nào giúp các không gian sáng tạo tồn tại lâu dài trong áp lực đô thị hóa.

Một bản quy hoạch trăm năm không chỉ trả lời câu hỏi thành phố sẽ cao bao nhiêu, rộng bao nhiêu, kết nối bằng những tuyến đường nào. Với Hà Nội, bản quy hoạch ấy còn cần trả lời thành phố sẽ giữ ký ức ra sao, nuôi dưỡng sáng tạo thế nào, mở không gian cho cộng đồng ở đâu và biến văn hóa thành nguồn lực phát triển bằng cách nào.

Từ sa bàn tại Bảo tàng Hà Nội đến mạng lưới 82 không gian văn hóa sáng tạo, từ trục sông Hồng đến các làng nghề, từ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 đến những thực hành sáng tạo thường ngày, có thể thấy tương lai Thành phố sáng tạo không nằm ngoài quy hoạch. Ngược lại, chính quy hoạch sẽ là một trong những điều kiện quyết định để Hà Nội có thể biến danh hiệu Thành phố sáng tạo thành đời sống sáng tạo thực sự – bền vững, rộng mở và thuộc về cộng đồng.

———————————–
Nguồn tham khảo: VnExpress, VietnamNet, VietnamPlus, Thanh Niên, An Ninh Thủ Đô