Trong một căn phòng tập không lớn, trống, guitar, keyboard, ampli và những cuộn dây tín hiệu nằm sát nhau. Đây không hẳn là một lớp học theo nghĩa quen thuộc, cũng chưa phải một sân khấu biểu diễn. Nó giống một xưởng thực hành hơn: người học có thể bắt đầu bằng việc cầm một cây đàn, rồi dần học cách nghe các nhạc cụ khác, cách phối hợp trong một ban nhạc, cách vận hành thiết bị, cách đứng trên sân khấu và cuối cùng là cách biến âm nhạc thành một công việc thực sự.

So A Music bắt đầu từ những căn phòng như vậy.

Nhưng câu chuyện đáng chú ý ở đây không nằm ở việc một trung tâm âm nhạc có bao nhiêu lớp học hay đào tạo được bao nhiêu học viên. Câu hỏi rộng hơn là: những không gian độc lập như thế đóng vai trò gì trong một thành phố đang tìm cách phát triển công nghiệp văn hóa và xây dựng một hệ sinh thái sáng tạo có thể vận hành không chỉ trong những ngày lễ hội?

Ở So A Music, câu trả lời dần hiện ra qua một hành trình từ giáo dục đến biểu diễn, từ phòng tập đến phố đi bộ, từ âm nhạc hiện đại đến những thử nghiệm với nhạc cụ truyền thống, rồi từ một hoạt động đơn lẻ đến những dự án được hình thành nhờ nhiều nhóm sáng tạo cùng tham gia.

Không gian tập nhạc ở So A Music. Ảnh: So A Music cung cấp

Từ học một nhạc cụ đến học cách làm âm nhạc

Nguyễn Duy Anh, người sáng lập So A Music, không đi vào âm nhạc theo một con đường hoàn toàn thông thường.

Anh từng học chuyên Toán, sau đó mới bước vào đào tạo âm nhạc chuyên nghiệp. Những trải nghiệm ấy khiến anh đặc biệt quan tâm đến phương pháp học: liệu một người không được đào tạo âm nhạc từ nhỏ vẫn có thể học để hiểu cấu trúc của âm nhạc và phát triển theo một con đường riêng hay không?

Từ câu hỏi đó, mô hình đào tạo tại So A Music dần hình thành.

Ban đầu là guitar và ukulele. Sau đó xuất hiện piano, keyboard, trống và các hoạt động ban nhạc. Sự mở rộng không hoàn toàn bắt đầu từ một kế hoạch kinh doanh có sẵn, mà từ chính nhu cầu của người học.

Có học viên muốn chuyển sang piano vì cảm thấy dễ triển khai ý tưởng âm nhạc hơn. Có người muốn chơi cùng một ban nhạc. Khi ấy, câu hỏi lập tức xuất hiện: ai đánh trống, ai chơi bass, ai giữ nhịp, ai hiểu được cấu trúc tổng thể của bản nhạc?

Từ đó, việc dạy một nhạc cụ riêng lẻ dần chuyển thành cách tiếp cận rộng hơn: người học phải hiểu âm nhạc và hiểu quan hệ giữa các thành phần tạo nên một sản phẩm âm nhạc.

So A Music từng thử nghiệm đào tạo theo các hệ chứng chỉ quốc tế như ABRSM và Rockschool. Nhưng sau một thời gian, chính phản hồi của học viên lại đặt ra vấn đề khác: có chứng chỉ không đồng nghĩa với việc biết sử dụng những kiến thức ấy để chơi bản nhạc mình yêu thích hoặc tự phát triển một ý tưởng âm nhạc.

Duy Anh gọi đây là một “điểm nghẽn” của việc học nếu quá trình đào tạo chỉ tập trung vào thi chứng chỉ. Từ đó, mô hình tiếp tục được điều chỉnh theo hướng tăng khả năng thực hành, nghe, phối hợp và sáng tạo.

Cách làm ấy khiến phòng học dần giống một xưởng âm nhạc.

Người học guitar có thể phải hiểu nhịp của trống. Người chơi keyboard phải nghe bass. Người muốn biểu diễn cần biết sân khấu hoạt động ra sao. Và khi thiếu một người làm phần việc nào đó, chính khoảng trống ấy lại có thể trở thành nội dung cần học.

Theo Duy Anh, một kinh nghiệm quan trọng của mô hình này là phải “xông vào thực tế để làm”. Việc học không chỉ nằm trong giáo trình mà còn cần gắn với lịch sử của loại hình âm nhạc, với công cụ, kỹ thuật và môi trường thực hành của nó.

Anh Nguyễn Duy Anh – Nhà sáng lập So A Music. Ảnh: So A Music cung cấp

Khi người học bước ra khỏi phòng tập

Có một khoảng cách khá lớn giữa việc chơi một bản nhạc trong phòng tập và đứng trên sân khấu thật.

Ở đó có micro, monitor, dây tín hiệu, ánh sáng, thời gian chuyển sân khấu, khán giả và vô số tình huống mà giáo trình khó có thể mô phỏng hoàn toàn.

Những buổi biểu diễn tại phố đi bộ hay việc So A Music tham gia Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2024 vì thế không chỉ là hoạt động trình diễn. Với một mô hình đào tạo dựa nhiều vào thực hành, đó còn là một phần của quá trình học.

Một buổi biểu diễn ở phố đi bộ của So A Music. Ảnh: So A Music cung cấp

So A Music biểu diễn tại Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2024. Ảnh: So A Music cung cấp

Trong cách Duy Anh mô tả, mục tiêu ban đầu của So A Music không phải đào tạo càng nhiều nghệ sĩ chuyên nghiệp càng tốt. Điểm bắt đầu đơn giản hơn: tạo ra những người biết thưởng thức âm nhạc.

Từ đó, một số người có thể chơi nhạc như một hoạt động bên cạnh nghề nghiệp chính. Một số khác đi xa hơn, bắt đầu biểu diễn hoặc sáng tác bán chuyên nghiệp. Một nhóm nhỏ hơn có thể trở thành những người làm việc toàn thời gian trong âm nhạc — không nhất thiết chỉ với tư cách nghệ sĩ biểu diễn mà có thể tham gia giáo dục, sản xuất, kỹ thuật âm thanh hay những vị trí khác của ngành văn hóa.

Duy Anh gọi đó là bốn nấc phát triển: từ người biết thưởng thức âm nhạc, đến người làm âm nhạc bán thời gian, người làm toàn thời gian, rồi những người có khả năng đảm nhiệm nhiều công việc khác nhau trong công nghiệp văn hóa.

Cách nhìn này mở ra một câu hỏi lớn hơn phạm vi của một trung tâm âm nhạc tư nhân:

Nguồn nhân lực cho công nghiệp văn hóa được hình thành ở đâu?

Không phải tất cả đều đi ra từ các trường nghệ thuật chính quy.

Một hệ sinh thái sáng tạo còn cần những nơi để người trẻ thử nghiệm trước khi quyết định có đi xa hơn hay không; những nơi họ được tiếp xúc với công việc thực tế; những môi trường cho phép một người bắt đầu bằng việc chơi đàn nhưng dần phát hiện mình phù hợp với kỹ thuật âm thanh, sản xuất hay tổ chức chương trình hơn là đứng dưới ánh đèn sân khấu.

Những không gian độc lập nhỏ có thể đảm nhiệm chính phần chuyển tiếp ấy.

Từ âm nhạc sang một chuỗi công việc

Một bước ngoặt khác xuất hiện khi việc dạy học đơn thuần không đủ tạo nguồn lực để duy trì không gian và đầu tư thiết bị.

Trong giai đoạn COVID-19, khi hoạt động lớp học bị gián đoạn, Duy Anh bắt đầu nhận thêm những công việc liên quan đến kỹ thuật và thiết kế âm thanh. Nguồn thu từ những công việc ấy lại được dùng để đầu tư thiết bị phục vụ đào tạo.

Điều ban đầu là một giải pháp để tồn tại dần hình thành một cấu trúc mới: kỹ thuật âm thanh trở thành một mảng công việc, rồi chính mảng công việc ấy lại tạo thêm môi trường thực hành cho người học.

Khi tham gia đội kỹ thuật của ban nhạc Bức Tường từ năm 2022, điều Duy Anh quan tâm không chỉ là cách một ban nhạc chuyên nghiệp biểu diễn. Anh muốn quan sát toàn bộ hạ tầng phía sau một chương trình lớn: hệ thống âm thanh vận hành ra sao, quy trình biểu diễn trực tiếp được tổ chức thế nào, những điểm nghẽn nào xuất hiện trên thực tế. Những trải nghiệm ấy sau đó lại quay trở về phòng tập, trở thành kiến thức để chia sẻ cho học viên.

Các lớp công việc vì thế bắt đầu nối với nhau:

giáo dục → biểu diễn → kỹ thuật âm thanh → sản xuất → hợp tác sáng tạo.

Một không gian nhỏ không còn chỉ cung cấp một loại dịch vụ.

Và ở điểm này, câu chuyện của So A Music bắt đầu chạm tới một vấn đề lớn hơn của kinh tế sáng tạo: hầu hết sản phẩm văn hóa đều là kết quả của nhiều mắt xích cùng làm việc.

Một cây đàn bầu và câu chuyện làm mới cách tiếp cận di sản

Một trong những trường hợp Duy Anh nhắc nhiều trong cuộc trò chuyện là quá trình làm việc cùng Xẩm 48h.

Xẩm 48h là một nhóm thực hành và lan tỏa nghệ thuật Xẩm hình thành từ năm 2016, phát triển từ dự án Chèo 48h. Tháng 7/2026, nhóm được trao Giải thưởng Trần Văn Khê ở hạng mục tập thể vì những đóng góp trong bảo tồn và đưa âm nhạc truyền thống đến gần công chúng đương đại.

Câu chuyện hợp tác giữa So A Music và Xẩm 48h, theo lời Duy Anh, bắt đầu không phải từ một tuyên ngôn lớn về “sáng tạo di sản”, mà từ một vấn đề kỹ thuật cụ thể: làm thế nào để tiếng đàn bầu dùng trong Xẩm có chất lượng tốt hơn khi đưa vào điều kiện biểu diễn và thu âm hiện đại?

Anh kể rằng hai bên dành một thời gian để xem lại cấu tạo nhạc cụ, độ dày mặt đàn, khả năng rung, dây đàn và cách thu tiếng. Một cây đàn bầu làm bằng gỗ Việt Nam được điều chỉnh dựa trên những hiểu biết về âm học và kỹ thuật nhạc cụ mà Duy Anh tích lũy từ quá trình làm âm thanh.

Điều đáng chú ý là mục tiêu không phải làm cho đàn bầu trở thành một nhạc cụ khác.

Ngược lại, kỹ thuật mới được sử dụng để cố gắng làm rõ hơn tiếng mộc của chính nhạc cụ khi bước vào môi trường sân khấu và thu âm.

Sau đó là một chuỗi thử nghiệm khác: chọn loại micro phù hợp, thử cách đưa âm thanh lên sân khấu, thu âm và sử dụng cây đàn trong những tiết mục mới.

Một ví dụ Duy Anh nhắc tới là bản thể hiện “Mục hạ vô nhân” của Xẩm 48h. Cần phân biệt rõ: “Mục hạ vô nhân” không phải sáng tác mới của Xẩm 48h hay So A Music, mà là một khúc Xẩm cổ dựa trên thơ Nguyễn Khuyến. Năm 2025, chất liệu này cũng được SOOBIN đưa vào một sản phẩm âm nhạc đương đại và tạo tiếng vang lớn.

Trong câu chuyện của So A Music, điều đáng quan tâm không nằm ở việc “tạo ra” tác phẩm ấy, mà ở việc tìm một cách thể hiện mới trên chất liệu Xẩm truyền thống, trong đó cây đàn bầu đã được điều chỉnh về cấu tạo và phương thức thu âm.

Từ một bài toán âm thanh, một cách tiếp cận mới được hình thành.

Và từ đó xuất hiện những cơ hội tiếp theo: thử nghiệm với nhạc cụ truyền thống khác, phối hợp giữa bộ gõ dân tộc với trống jazz, guitar và những kỹ thuật sản xuất âm nhạc hiện đại.

Ở quy mô nhỏ, đây là một ví dụ khá rõ về cách di sản có thể bước vào kinh tế sáng tạo: không phải bằng cách sao chép hình thức cũ, mà thông qua nghiên cứu, thử nghiệm kỹ thuật và tạo ra những điều kiện mới để tri thức truyền thống tiếp tục được sử dụng.

Khi một dự án chung tạo ra thị trường cho nhiều bên

Duy Anh dùng một hình ảnh khá đời thường để giải thích cách các đơn vị sáng tạo nhỏ có thể làm việc với nhau: “bán combo”.

Một chương trình có thể gồm phần âm nhạc của một nhóm Xẩm, phần âm thanh của một đơn vị kỹ thuật, ánh sáng do một nhóm khác thực hiện và không gian do một thiết chế văn hóa cung cấp.

Công chúng tiếp nhận tất cả những thành phần ấy như một sản phẩm hoàn chỉnh.

Nhưng sau khi sản phẩm chung được nhìn thấy, từng đơn vị bên trong lại có khả năng nhận những đơn hàng riêng.

Duy Anh dẫn lại một chương trình tại khu vực Hồ Văn – Văn Miếu – Quốc Tử Giám mà So A Music/SoundWay có tham gia cùng Xẩm 48h và các đối tác khác. Trong transcript, tên chương trình được ghi lại chưa chính xác; nguồn báo chí xác nhận chương trình “Vọng phách kinh kỳ” diễn ra tại Hồ Văn ngày 29/7/2026 và do sinh viên Trường Cao đẳng FPT Polytechnic Hà Nội thực hiện nhằm đưa nghệ thuật Xẩm đến gần hơn với người trẻ. Vai trò cụ thể của So A Music/SoundWay trong chương trình này cần được đối chiếu lần cuối với Duy Anh trước khi xuất bản chi tiết.

Điều đáng chú ý ở ví dụ này không nằm ở tên một sự kiện cụ thể, mà ở cơ chế hợp tác mà nó gợi ra. Một đơn vị nhỏ có thể không đủ khả năng tạo ra một sản phẩm lớn. Nhưng khi nhiều đơn vị cùng tham gia, họ có thể tạo ra thứ mà từng bên riêng lẻ khó thực hiện. Sau chương trình, khách hàng có thể tìm đến từng thành phần để đặt một dự án khác. Từ một mối quan hệ hợp tác, một chuỗi giá trị được hình thành. Ở điểm đó, “mạng lưới sáng tạo” không còn là một danh sách các đơn vị. Nó trở thành một phương thức sản xuất.

Không gian sáng tạo cần nhiều hơn một căn phòng

So A Music tham gia Mạng lưới các không gian sáng tạo Hà Nội trong quá trình kết nối với Lễ hội Thiết kế Sáng tạo. Duy Anh kể rằng ban đầu anh bước vào mạng lưới với suy nghĩ khá thực tế: một mô hình nhỏ cần những người hỗ trợ, và có lẽ đây là nơi tìm thấy các mối kết nối cần thiết.

Nhưng trải nghiệm đầu tiên lại diễn ra theo chiều ngược lại. “Chưa nhìn thấy mọi người support được mình cái gì, đã thấy rất nhiều người cần mình giúp”, anh nói. Câu nói có phần hài hước nhưng phản ánh khá rõ bản chất của một mạng lưới đang hình thành. Các đơn vị không chỉ tham gia để nhận nguồn lực. Mỗi thành viên phải mang vào mạng lưới một năng lực mà những người khác có thể sử dụng.

Một người có kỹ thuật âm thanh. Người khác có không gian. Một nhóm có nghệ sĩ. Một bên có khả năng sản xuất. Một thiết chế công có công chúng, hạ tầng và cơ hội hợp tác.

Khi những nguồn lực ấy được đặt cạnh nhau, sản phẩm mới mới có khả năng xuất hiện. Nhưng chính quá trình ấy cũng làm lộ ra những điểm nghẽn. Theo Duy Anh, một trong những hạn chế đáng kể của âm nhạc biểu diễn là hạ tầng. Một ban nhạc chơi trực tiếp cần một hệ thống kỹ thuật khác với sân khấu chủ yếu được thiết kế cho ca sĩ hát trên nhạc thu sẵn. Nếu không gian không có thiết bị, nhân lực và quy trình phù hợp, một ý tưởng nghệ thuật có thể dừng lại ngay ở điều kiện kỹ thuật.

Điểm nghẽn thứ hai là nhân lực. “Có cơ hội nhưng không có người thì có làm được đâu”, Duy Anh nói. Theo anh, số người có khả năng làm sáng tạo một cách bài bản và có thể làm việc xuyên qua nhiều công đoạn vẫn còn ít. Một đơn vị có thể muốn mở rộng, nhưng nếu không tìm được người vừa có chuyên môn vừa hiểu cách làm việc trong một hệ sinh thái liên ngành, quy mô không thể tăng chỉ bằng vốn hay thiết bị.

Những “phòng máy” nhỏ của một thành phố sáng tạo

Một thành phố sáng tạo thường được nhận diện qua những thứ dễ nhìn thấy nhất: một lễ hội lớn, một triển lãm đông người, một công trình được tái sử dụng hay một sản phẩm văn hóa gây chú ý. Nhưng phía sau những khoảnh khắc ấy là một cấu trúc ít nhìn thấy hơn. Có người phải học cách chơi nhạc. Có người học vận hành âm thanh. Có nơi cho họ thử trước khi bước lên sân khấu lớn. Có những nhóm nhỏ cùng làm một dự án lần đầu, mắc lỗi, điều chỉnh rồi tiếp tục. Có những sản phẩm rất nhỏ tạo ra đơn hàng tiếp theo. Và có những người bắt đầu với tư cách học viên rồi dần trở thành người làm nghề. Nếu chỉ nhìn những khoảnh khắc được chiếu sáng trên sân khấu, rất khó nhận ra phần hạ tầng ấy.

So A Music không đại diện cho toàn bộ hệ sinh thái sáng tạo của Hà Nội, và câu chuyện của một không gian không thể được xem như mô hình chung cho tất cả. Nhưng trường hợp này cho thấy một thành phố sáng tạo cần nhiều lớp vận hành hơn những sự kiện lớn.

Nó cần những nơi để người ta bắt đầu.

Những nơi đủ nhỏ để thử một điều chưa chắc thành công, nhưng đủ mở để kết nối với nghệ sĩ, trường học, thiết chế văn hóa, sân khấu và thị trường.

Trong cuộc trò chuyện, khi được hỏi về mười năm tiếp theo, Duy Anh không nói trước tiên đến việc mở thêm nhiều cơ sở hay sở hữu thêm thiết bị.

Điều anh nhắc tới là “có thêm người”.

Thêm những người có khả năng làm sáng tạo một cách bài bản. Sau đó mới là cơ hội, công việc và nguồn lực để họ có thể sống được với nghề.

Có lẽ đó cũng là một câu hỏi đáng đặt ra với Hà Nội – Thành phố Sáng tạo.

Sau mỗi lễ hội, triển lãm và mùa sự kiện, thành phố sẽ có thêm bao nhiêu người đủ khả năng tiếp tục làm công việc sáng tạo vào ngày hôm sau?

Bởi một hệ sinh thái không chỉ được hình thành từ những gì xuất hiện trước công chúng.

Nó còn được tạo nên trong những căn phòng nhỏ, nơi một người trẻ lần đầu cắm dây vào ampli, thử chơi cùng một ban nhạc, học cách nghe người khác — và bắt đầu hình dung rằng âm nhạc, hoặc rộng hơn là sáng tạo, có thể thực sự trở thành một con đường.

Hanoicreativecity.com thực hiện.