Không chỉ tìm cảm hứng từ ký ức hay hình ảnh của di sản, người trẻ lần này được mời bước thẳng vào bên trong đời sống di sản: gặp nghệ nhân, quan sát quy trình làm nghề, lắng nghe ký ức cộng đồng và cùng thử nghiệm những hướng đi mới cho sản phẩm thủ công truyền thống. Đó là tinh thần cốt lõi của cuộc thi sáng tạo “Theo bước di sản cộng đồng” năm 2026, vừa được phát động trong tuần đầu tháng 7.

Vẽ tranh sơn mài – làng nghề Hạ Thái. Ảnh: hanoicreativecity.com

Cuộc thi do TUVA Communication tổ chức, với sự đồng hành của Hội đồng Anh tại Việt Nam, Trung tâm Điều phối các hoạt động sáng tạo Hà Nội, Trung tâm Nghiên cứu và Phát huy giá trị di sản văn hóa, tổ chức Craft Link và các đơn vị đối tác. Đối tượng tham gia là công dân từ 21 đến 30 tuổi đang sinh sống và làm việc tại Việt Nam; đặc biệt khuyến khích các nhà thiết kế trẻ, nghệ nhân trẻ, sinh viên năm cuối các ngành di sản, văn hóa, mỹ thuật, thiết kế, truyền thông, cũng như các nhóm sáng tạo liên ngành.

Điểm đáng chú ý của cuộc thi nằm ở cách đặt người trẻ vào quan hệ trực tiếp với cộng đồng sở hữu di sản. Thay vì chỉ khai thác họa tiết, chất liệu hoặc câu chuyện truyền thống như một nguồn cảm hứng thị giác, người tham gia được yêu cầu tiếp cận di sản như một hệ sinh thái sống: có lịch sử, kỹ thuật, con người, sinh kế, ký ức, thị trường và những giới hạn cần được tôn trọng. Từ đó, sản phẩm sáng tạo không chỉ cần đẹp, mới hay có khả năng trưng bày, mà còn phải hướng tới giá trị sử dụng, giá trị kinh tế và khả năng mang lại lợi ích thực chất cho cộng đồng.

Ba không gian di sản được lựa chọn làm bối cảnh thực địa gồm làng nghề gốm Bát Tràng, làng nghề sơn mài Hạ Thái và cộng đồng người Mông tại Mù Cang Chải. Mỗi địa điểm đại diện cho một dạng thức di sản khác nhau: gốm thủ công với lịch sử lâu đời, sơn mài truyền thống gắn với kỹ nghệ và thẩm mỹ Việt Nam, cùng di sản dệt và thực hành văn hóa của cộng đồng dân tộc thiểu số. Sự kết hợp này tạo nên một phổ chất liệu phong phú để người trẻ đối thoại với di sản bằng ngôn ngữ thiết kế, thủ công đương đại, truyền thông và phát triển sản phẩm.

Một bức tranh sơn mài Hạ Thái. Ảnh: hanoicreativecity.com

Với Hà Nội, việc Bát Tràng và Hạ Thái xuất hiện trong cuộc thi có ý nghĩa đặc biệt. Đây không chỉ là hai làng nghề quen thuộc trên bản đồ di sản thủ công của Thủ đô, mà còn là những không gian có tiềm năng lớn để chuyển hóa giá trị truyền thống thành sản phẩm văn hóa, sản phẩm thiết kế và trải nghiệm sáng tạo. Trong hành trình xây dựng Hà Nội – Thành phố sáng tạo UNESCO trong lĩnh vực Thiết kế, các làng nghề không thể chỉ được nhìn như điểm đến du lịch hay nơi lưu giữ nghề cũ. Đó còn là những “xưởng mở” của thành phố, nơi tri thức bản địa, kỹ năng thủ công, mỹ cảm truyền thống và tư duy thiết kế đương đại có thể gặp nhau.

Cuộc thi được thiết kế theo ba giai đoạn. Ở vòng sơ khảo, thí sinh gửi hồ sơ ý tưởng bằng tiếng Việt, kèm hình ảnh minh họa như bản vẽ kỹ thuật, phối cảnh 3D hoặc ảnh sản phẩm mẫu. Hạn nộp hồ sơ là ngày 31/7/2026. Các ý tưởng được lựa chọn sẽ bước vào giai đoạn thực địa tại cộng đồng di sản, nơi người tham gia có cơ hội làm việc trực tiếp với nghệ nhân, quan sát quy trình sản xuất, điều chỉnh phương án thiết kế và hoàn thiện sản phẩm. Vòng chung kết và lễ trao giải dự kiến diễn ra vào tháng 11/2026, thời điểm Hà Nội bước vào mùa cao điểm của các hoạt động sáng tạo và thiết kế.

Cấu trúc này cho thấy cuộc thi không chỉ nhằm tìm kiếm một sản phẩm đẹp, mà còn tạo ra một quá trình học hỏi hai chiều. Người trẻ học từ nghệ nhân, từ chất liệu, từ nhịp làm nghề và kinh nghiệm cộng đồng. Ngược lại, các cộng đồng nghề cũng có thêm cơ hội tiếp cận những ý tưởng mới về thiết kế, bao bì, truyền thông, công năng sản phẩm, trải nghiệm khách hàng và thị trường đương đại. Khi quá trình này được tổ chức trên nguyên tắc tôn trọng, chia sẻ lợi ích và phát triển có trách nhiệm, sáng tạo từ di sản có thể tránh được nguy cơ khai thác một chiều.

Đây cũng là điểm cuộc thi chạm vào một vấn đề lớn hơn của công nghiệp văn hóa: làm thế nào để di sản không chỉ được bảo tồn, mà còn tiếp tục tạo ra đời sống mới. Trong nhiều năm, các làng nghề truyền thống đứng trước sức ép cạnh tranh thị trường, thay đổi thị hiếu tiêu dùng, thiếu hụt lớp kế cận và nguy cơ đứt gãy tri thức nghề. Nếu chỉ bảo tồn bằng trưng bày hoặc truyền thông, di sản rất dễ trở thành hình ảnh tĩnh. Nhưng nếu được kết nối với thiết kế, giáo dục, du lịch văn hóa, thương mại công bằng và đổi mới sản phẩm, di sản có thể trở thành một nguồn lực phát triển bền vững.

Sự tham gia của Trung tâm Điều phối các hoạt động sáng tạo Hà Nội cho thấy cuộc thi không đứng ngoài hệ sinh thái sáng tạo của Thủ đô. Trung tâm hiện là một đầu mối quan trọng trong việc kết nối các không gian, cộng đồng và hoạt động sáng tạo của Hà Nội, trong đó có Mạng lưới Không gian Văn hóa Sáng tạo Hà Nội với 82 không gian đã được nhận diện và kết nối. Nếu mạng lưới này giúp công chúng nhìn thấy bản đồ sáng tạo của thành phố, thì những cuộc thi như “Theo bước di sản cộng đồng” góp phần tạo ra các cơ chế thực hành: đưa người trẻ đến với cộng đồng, đưa thiết kế đến với làng nghề, và đưa di sản vào những chuỗi giá trị mới.

Từ góc nhìn của Hà Nội – Thành phố sáng tạo, điều đáng quý nhất ở cuộc thi không chỉ là số lượng hồ sơ hay sản phẩm dự thi, mà là tinh thần dấn thân. Người trẻ được mời bước ra khỏi không gian học thuật, studio hay phòng thiết kế để đi vào đời sống thật của di sản. Ở đó, một họa tiết không chỉ là hình ảnh trang trí, mà là ký ức của cộng đồng. Một chất liệu không chỉ là vật liệu sản xuất, mà là kết quả của kinh nghiệm nghề. Một sản phẩm không chỉ là đầu ra của ý tưởng sáng tạo, mà còn có thể trở thành cơ hội sinh kế, niềm tự hào và động lực tiếp nối nghề truyền thống.

Cuộc thi cũng đặt ra một chuẩn mực cần thiết cho các hoạt động sáng tạo dựa trên di sản: tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ, chia sẻ lợi ích công bằng với cộng đồng sở hữu di sản và phát triển sản xuất có trách nhiệm. Đây là những điều kiện quan trọng để thiết kế đương đại không chỉ “làm mới” di sản ở bề mặt hình ảnh, mà góp phần nuôi dưỡng chính những cộng đồng đang gìn giữ di sản ấy.

Trong bối cảnh Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 đang hướng tới mở rộng sự tham gia của các cộng đồng sáng tạo, cuộc thi “Theo bước di sản cộng đồng” là một tín hiệu tích cực. Nó cho thấy Hà Nội không chỉ tìm kiếm sự sáng tạo trong các không gian đô thị mới, mà còn trong làng nghề, trong bàn tay nghệ nhân, trong tri thức bản địa và trong những cộng đồng đang gìn giữ ký ức văn hóa.

Từ Bát Tràng đến Hạ Thái, từ Hà Nội đến Mù Cang Chải, hành trình “theo bước di sản cộng đồng” cũng là hành trình học cách sáng tạo một cách khiêm nhường hơn: bắt đầu bằng lắng nghe, tiếp nối bằng đối thoại, và hướng tới những sản phẩm có khả năng sống cùng cộng đồng. Đó chính là một trong những con đường để Hà Nội bồi đắp bản sắc của Thành phố sáng tạo: không tách sáng tạo khỏi di sản, không tách thiết kế khỏi con người, và không tách phát triển khỏi trách nhiệm với cộng đồng.

Hanoicreativecity.com