Sau hơn hai thập niên kể từ khi Mạng lưới các Thành phố sáng tạo của UNESCO ra đời (2004), nhiều thành viên đứng trước cùng một câu hỏi mang tính bước ngoặt: “sau lễ hội là gì?”. Một liên hoan thiết kế thường niên có thể tạo dấu ấn, thu hút truyền thông và du khách trong vài ngày, nhưng làm sao để sáng tạo trở thành một dòng chảy liên tục trong đời sống đô thị, chứ không chỉ bùng lên rồi tắt? Hà Nội – gia nhập mạng lưới năm 2019 ở lĩnh vực thiết kế – vừa đưa ra câu trả lời của riêng mình, và lời giải ấy có dáng dấp của một mô hình chưa từng có tiền lệ.

Bước chuyển của Hà Nội: từ “tổ chức lễ hội” sang “xây dựng hệ sinh thái”

Bước ngoặt nằm ở chính khâu tổ chức. Tháng 12/2025, thành phố đã công bố Khung hoạt động Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 và ra mắt Mạng lưới không gian sáng tạo với 82 thành viên được trao chứng nhận. Một tháng sau, trong tháng 1/2026, Hà Nội chính thức khởi động hành trình bằng chương trình “Tụ hội sáng tạo” tại khu vực hồ Hoàn Kiếm và Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục.

Theo định hướng của lãnh đạo thành phố, đây là bước chuyển từ tư duy “tổ chức lễ hội” sang “xây dựng hệ sinh thái sáng tạo đô thị” – nơi mọi nỗ lực bảo tồn văn hóa, đổi mới tư duy và phát triển kinh tế được kết nối hài hòa. Lễ hội cũng chính thức chuyển sang định kỳ hai năm một lần, với các hoạt động chính dồn vào tháng 11; riêng năm 2026 được kéo dài liên tục từ tháng 1 đến tháng 11, thay vì gói gọn trong một tuần như trước.

Mô hình mà Hà Nội thử nghiệm có thể gọi là “phân tán nhiều lớp”: năm nhóm không gian theo địa lý, 82 không gian theo chủ thể, cùng một loạt hoạt động theo chức năng trải rộng khắp thành phố và xuyên suốt gần trọn một năm. Cách tiếp cận liên ngành – kết nối nghệ thuật thị giác, thiết kế, công nghệ, kiến trúc, âm thanh, dữ liệu, thủ công và trình diễn – cho thấy tham vọng phủ sáng tạo lên toàn bộ cấu trúc đô thị, chứ không dừng ở một sân khấu hay một dịp lễ.

Hà Nội cũng chủ động đặt mình vào dòng đối thoại toàn cầu. Theo Cổng thông tin của UNESCO, trong tháng 1/2026, Thủ đô đã đăng cai một hội thảo quốc tế về vai trò của lễ hội tại các Thành phố sáng tạo, với sự góp mặt của đại diện nhiều thành phố như Dundee, Bandung, Daegu, Singapore, Kobe, Nagoya và Vũ Hán. Đại diện UNESCO tại Việt Nam nhìn nhận rằng việc chuyển từ một lễ hội sang xây dựng cả một hệ sinh thái sáng tạo sẽ mở ra cơ hội bền vững cho nghệ sĩ, nhà thiết kế, doanh nghiệp sáng tạo và cộng đồng, đồng thời đưa sáng tạo trở thành một thực hành chung trong đời sống đô thị thường nhật.

Soi vào ba mô hình đi trước: Kobe, Seoul, Bandung

Để thấy được sự khác biệt trong lựa chọn của Hà Nội, có thể soi vào ba mô hình tiêu biểu mà các Thành phố sáng tạo khác đã theo đuổi. Kobe (Nhật Bản, được công nhận Thành phố Thiết kế năm 2008) chọn cách biến một di sản công nghiệp thành hạ tầng sáng tạo: Trung tâm Kiểm định Tơ thô cũ được cải tạo và mở cửa năm 2012 dưới tên Design and Creative Center Kobe (KIITO) – cái tên lấy từ chính chữ “tơ thô” trong tiếng Nhật. Quanh hạ tầng trung tâm ấy là hàng loạt chương trình giáo dục liên tục, tiêu biểu là workshop sáng tạo cho trẻ em “Chibikkobe” duy trì từ năm 2012. Đây là mô hình phù hợp với thành phố có quỹ ngân sách và sẵn bất động sản công nghiệp có thể tái chế.

Seoul (Hàn Quốc, Thành phố Thiết kế năm 2010) lại đặt cược vào một công trình biểu tượng. Dongdaemun Design Plaza – tác phẩm của kiến trúc sư Zaha Hadid – đã hồi sinh cả một khu phố sau khi đi vào hoạt động, kéo theo dòng khách quốc tế và tạo hiệu ứng lan tỏa cho ngành thiết kế. Đó là mô hình “nhà nước chủ động dẫn dắt” bằng một biểu tượng kiến trúc đủ lớn để định vị thương hiệu, nhưng đòi hỏi nguồn ngân sách không nhỏ. Trong khi đó, Bandung (Indonesia, Thành phố Thiết kế năm 2015) đi theo con đường ngược lại – phân tán thay vì tập trung: thành phố có tới 56% hoạt động kinh tế gắn với thiết kế và đã hình thành tám “làng sáng tạo” đô thị làm hạt nhân, một mô hình hợp với những thành phố đông dân, ngân sách hạn chế nhưng cộng đồng sáng tạo giàu sức sống.

Đặt cạnh ba mô hình ấy, lựa chọn của Hà Nội hiện rõ nét riêng: không sao chép một biểu tượng đơn lẻ như Seoul, không dừng ở một vài làng sáng tạo như Bandung, cũng không gói gọn quanh một hạ tầng trung tâm như Kobe, mà cố gắng kết hợp nhiều lớp không gian và trải rộng theo thời gian. Chưa thể vội kết luận thành hay bại, bởi một hệ sinh thái cần thời gian để bén rễ. Nhưng tham vọng thì đã rõ – và 11 tháng của năm 2026 sẽ là một phép thử nghiêm túc. Nếu Hà Nội đi trọn được hành trình ấy, Thủ đô sẽ không chỉ là một thành viên trong mạng lưới, mà là một trường hợp đáng để các thành phố khác tham khảo.